Hamshahri corpus document

DOC ID : H-771223-44186S1

Date of Document: 1999-03-14

نقش ايران در معرفي اديان به چين جستارگشايي: كشور عظيم و پهناور ايران از ديرباز علاوه بر نفوذ مستقيم فرهنگي بر امپراطوري هاي غرب و شرق، همواره به عنوان پل ارتباطي غرب و شرق بوده است كه مهمترين اين نقش ارتباطي، معرفي اديان مختلف به چين است. نويسنده كه خود دانشجوي زبان چيني است، در اين مقاله سعي كرده تا به نقش ايرانيان در معرفي دين هاي بودايي، مانوي و زرتشتي به چين بپردازد. گروه معارف الف - مبلغان ايراني مذهب بودا در چين در حدود سال 250 ق. م. قوم پرنيان (پرنيان قومي بودند كه در دشت هاي بين جيحون و درياي خزر زندگي صحرايي داشتند ) به سركردگي آشاك (اشك ) به نسا Nasa كه در دره رود اترك واقع بود وارد شدند. اين ناحيه بعدها به نام آتساونا خوانده شده و يكي از ايالات پارت گشت. پرنيان در آن محل در سال 247 م ق. در شهر آساآك آرشاك (اشك اول ) را به پادشاهي خويش برگزيدند و سلسله پادشاهي اشكانيان (پارت ) را بنيان نهادند. در آن زمان چون كيش واحد دولتي وجود نداشت همچنين به علت گذشت و بردباري و تسامح مذهبي دربار اشكانيان، آيين بودا در پايتخت اشكانيان و همچنين در مشرق ايران پيروان بسياري به دست آورد و حتي برخي از شاهزادگان اشكاني به اين دين گرويده و به تبليغ و انتشار آن همت گماشتند و چون مردمان سرزمين پهناور چين پيرو آيين هاي كنفوسيوسي و دائو بودند و در مورد مذهب هم سهل انگاري و درعين حال آزادمنشي داشتند امكان پيشرفت سريع مذهب بودا در آن كشور بعيد به نظر نمي رسيد از اين رو چندين تن از بزرگان ايراني دين بودا براي ترويج اين دين به چين مسافرت نمودند. منابع چيني در شرح حوادث ايام حكومت بلاش سوم ( م 148 تا 192 م ) ذكر كرده اند كه يكي از شاهزادگان اشكاني در سال 148 ميلادي به چين مسافرت كرده و از كساني است كه در تاسيس و انتشار مذهب بودائي در آن كشور سهمي عمده داشته است. در تاريخ قديم دودمان يوان جلد 202 شرح حال كامل اين شاهزاده كه نام چيني شده او ان شي shi-An يا ان شي گائو gao-shi-An است و نقش و اهميت او درتاريخ بودائي آمده است. وي به شهر لويانگ پايتخت سلسله هان شرقي ( ق. 220 م 206 تا م ) مسافرت كرد. وي بيست سال در آن كشور اقامت نمود و چون به زبان چيني تسلط پيدا كرد در معبد اسب سفيد شروع به ترجمه كتب بودائي وي نمود توانست 39 جلد از كتابهاي بودائي را به زبان چيني ترجمه نمايد و چون اين ترجمه ها به زبان ساده و مردم پسند بود با استقبال و توجه عمومي مردم چين مواجه شد. تان - وو - تي ti-wa-Tan نيز از ديگر مبلغان بودائي اشكاني بود كه در سال 254 ميلادي به چين رفت. وي كه آگاهيهاي بسياري درباره اصول آئين بودا داشت و ضمنا به زبان پالي تسلط كامل داشت نقش عمده اي در معرفي دين بودا (كه خاستگاه آن در هند بود ) به مردم چين داشت. مبلغ ديگر ايراني دين بودا ان فاچي ين chian- Fa-An بود كه در حدود سالهاي 281 تا 306 ميلادي پنج كتاب از كتب مذهبي بودا را به زبان چيني برگرداند به طوري كه از پنج كتابي كه او ترجمه كرد سه جلد آن قبل از سال 730 ميلادي از بين رفت و تنها دو جلد آن هنوز وجود دارد. ان هوان و ان فاهي ين هم از بودائيان اشكاني بودند كه براي تبليغ دين بودا به چين مسافرت كردند. اين دو كه در زمان متفاوت در چين به تبليغ مي پرداختند وارد دربار امپراطوري چين شدند و نقش عمده اي در تبليغ بودا بين درباريان و سربازان ارتش چين داشتند. مساعي اين مبلغان بودايي ايراني و همچنين هندي سرانجام سبب شد كه ميليونها چيني به آيين مذكور در آيند و خود به تبليغ و اشاعه آن در ساير نواحي چين بپردازند. همچنين از تحقيقاتي كه در افغانستان به عمل آمده معلوم شده است كه آثار مذهبي بودايي در آنجا زياد است و نوبهار بلخ دير بودايي بوده است. نوشته هاي چيني تاييد مي كنند كه چنين ديرهايي در راههايي كه زائران چيني از ممالك غربي چين به هند طي مي كرده اند وجود داشته و شرق ايران را محل فعاليت راهبان بودايي مي دانند. ب - مبلغان ايراني مذهب ماني در چين ماني در حدود سال هاي 216 يا 217 ميلادي بخش جنوبي سرزمين بابل تولد يافت. ماني در آن مكان در ميان فرقه هاي مختلف مذهبي پرورش يافت در 12 سالگي فرشته اي به نام توم به او ندا داد كه آماده ظهور باشد. در 25 سالگي فرشته مذكور دوباره بر او ظاهر شد و امر كرد كه به تبليغ تعاليم الهي بپردازد. آن زمان مقارن سلطنت اردشير بابكان بر ايران بود ظاهرا ماني آغاز به كار كرد ولي موفق نشد و به هند مسافرت كرد و در آنجا پيرواني بدست پس آورد از مرگ اردشير و به سلطنت رسيدن شاپور او را به تيسفون دعوت كردند. دعوت شاپور از ماني اگر چه ممكن است به آشنايي ماني با فيروز پسراردشير مرتبط باشد ولي سياست جهان گشايي ساسانيان و تدارك نفوذ يافتن در سرزمين هايي كه به مذهب زرتشت نگرويده بودند در اين امر بي تاثير نبوده است زيرا در اين رهگذر امكان داشت تعليمات ماني مورد استفاده قرار گيرد. ماني مدت ها نزد شاپور ماند و در مسافرت ها و لشكركشي هاي وي در روم و قسمت هاي شرقي مملكت همراه او بود و در سال 274 ميلادي جان خود را از دست داد. ماني مطالب مذهبي و ديني پيچيده خود را با روشي بسيار عالي يعني بوسيله نقاشي به مردم تفهيم مي كرد. اين مذهب تا تركستان شرقي و چين پيش رفت و در آن زمان عده اي از تركهاي چين پيرو آن شدند. اگر چه مذهب تركيبي ماني مذهبي نبود كه قابل دوام باشد ليكن چون موءسس آن ايراني بود مذهب وي در چين موسوم به مذهب ايراني دين شد ماني بعدها دين رسمي حكومت اويغورها در شمال غرب چين گرديد. بدين صورت كه به همت يكي از مبلغان ايراني دين ماني در لويانگ چين خاقان اونيور در سال 757 م به دين ماني پيوست و باعث شد كه مانويت دين رسمي اويغورها گردد. گرويدن اويغورها به دين ماني باعث توسعه و گسترش اين دين در آسياي مركزي و چين اويغورها گرديد چندين بار مبلغان مانوي را جهت درخواست مجوز براي ساختن معابد به دربار چين گسيل داشتند و در سال 768 م اجازه ساخت معبدي در پايتخت چين به مانويان داده شد. همچنين يكي از دايرتالمعارف هاي معروف چين خبر مي دهد كه در سال 719 م. شخصي به نام دا - موشه (مبلغ بزرگ ) كه از منجمان برجسته بود روانه دربار چين اين شد مبلغ مانوي مورد حمايت دربار چين قرار گرفت و اجازه ساختن معبدي كه اين شخص بتواند در آنجا تعاليم خود را تبليغ نمايد به وي اعطا شد. اين مبلغ مانوي باعث شد كه چيني ها براي اولين بار با تقويم غرب آشنا شوند. از جمع آوري متون مانوي كشف شده در شهر تورفان چين و تحقيق در آنها محققان به اين نتيجه رسيدند كه از اواسط قرن هشتم ميلادي تقويم هفتگي در چين معمول بوده است. از طرفي اسامي نجومي كه در بعضي از كتب چيني ضبط شده اند از زبان سغدي كه در سمرقند مركز مانويان رايج بوده است مشتق شده اند. طبق منابع چيني فرستوان راهب مانوي در سال 694 در زمان سلسله تانگ كتاب ار - تسو - جين يعني كتاب ديني را به دربار تانگ آورد و اجازه ساخت معابد مانوي را در شهرهاي مختلف چين از دربار دريافت كرد. وي در شهرهاي چانگ - ان پايتخت قديم چين (شي - ان فعلي ) و لويانگ و شهرهاي ديگر معابد مانوي ساخت و به تبليغ مانويت پرداخت. همچنين طبق نوشته كتاب تاريخي فو - تسو - تونگ - جي در سال 694 م -Fo Tan-To (نام چيني شده فروتن ) مبلغ، ايراني مذهب ماني به تبليغ اين دين در چين پرداخت. ج - مبلغان ايراني مذهب زرتشت در چين در زمان اشكانيان كيش واحد دولتي وجود نداشت و مذاهب متعدي در كشور اشكانيان وجود داشت ولي مذهب غالب مذهب زرتشتي بود. وفور نامهاي زرتشتي در اسناد قرن اول قبل از ميلاد كشف شده در نسا (اين شهر اكنون شهركي است در كنار قريه باقر در 18 كيلومتري شمال غرب عشق آباد تركمنستان ) و به كار بستن گاهنامه زرتشتي در مدارك مزبور نشان از رواج آيين زرتشتي در ميان اشكانيان و در مرزهاي شرقي ايران دين دارد زرتشت در بين سالهاي 516 تا 519 ميلادي براي اولين بار در چين ظاهر شد و امپراطوران چين از آن به گرمي استقبال كردند. مبلغان ايراني دين زرتشت در چين را دو دسته تشكيل مي دادند دسته اول سفيران و فرستادگان ويژه پادشاهان ساساني بودند كه اجازه تبليغ و نشر دين زرتشت را در كشور چين بدست آوردند. دسته دوم مبلغاني بودند كه به دلايل مختلف به چين سفر كرده در آنجا سكني گزيده بودند. در آن زمان، امپراطوري تانگ يك مقام رسمي دولتي براي سرپرستي اديان خارجي گماشته بودند شخصي كه براي اداره مراسم مذهبي زرتشتيان انتخاب شده بود. سا - با نام داشت و اغلب از ميان ايرانيان انتخاب مي شد. از اشارات پراكنده در ادبيات چين استنباط مي شود كه در شهرهاي مهم چين چون چانگ - ان لو -، يانگ ليانگ -، جو، دون - هوانگ تاي -، يوان ئي -، جو كاي، - فنگ، آتشكده هاي زرتشتي در امور مذهبي فعالانه شركت مي كرده اند در سال 651 م Pilose (نام چيني شده فيروز ) فرزند يزدگرد بعد از قتل پدرش به همراه گروهي از ايرانيان كه مايل به تغيير كيش و آيين خود نبودند ايران را ترك گفته به چين پناه بردند. پيروز به كمك زرتشتيان ايراني كه به چين رفته بودند آتشكده اي در شهر چانگ - ان پايتخت آن زمان چين بنا نهاد كه معبد ايراني نام گرفت. همچنين ني ني شي (نام چيني شده نرسي ) فرزند فيروز كه به مقام فرماندهي قراولان دست چپ امپراطور كينگ لونگ رسيده بود تلاش زيادي براي تبليغ زرتشت در چين نمود. پوشان هو - ئو ( پشنگ ) به همراه پسرش خسرو از آخرين افراد خاندان ساساني هستند كه مورخان و وقايع نگاران چيني از آنها نام برده اند. منوچهر موبدان، موبد فارس و كرمان نيز به علت بدعتهاي بي شماري كه بر دين زرتشت رفته بود ترك ديار نموده به چين مسافرت مي نمايد. به آفريد فرزند ماه فرودين زوزني نيز كه خود در آيين زرتشت بدعتي پديد آورده بود به چين مسافرت كرد. در سال 748 م. جئين - جن كاهن عالي مقام چيني به دهكده بزرگي به نام بو - سي در جزيره هاينان nan-Hia رسيد كه در آن تعداد كثيري ايراني سكونت داشتند (لازم به توضيح است كه لفظ بو - سي كلمه چيني شده پارسي مي باشد ) در ابتداي يكي از اين دهكده ها سنگ نوشته اي وجود دارد كه به دو زبان چيني و فارسي عبارت دهكده پارسيان نوشته شده است. نوشته: احمدرضا ايرواني