Hamshahri corpus document

DOC ID : H-771219-44148S1

Date of Document: 1999-03-10

از جشن نيكوكاري تا عيد نوروز جشن نيكوكاري ريشه در فرهنگ و مذهب ما دارد و بخشي از منش و خلقيات مردم ايران را در امر نوعدوستي ياريگري و همياري متجلي مي سازد در ميهن ما اعياد، جشنها و آئين هاي مختلفي در طول سال برگزار مي شوند كه به لحاظ تاريخي، فرهنگي مذهبي، كاركرد اجتماعي، تقدم و تاخر حائز اهميت و قابل دسته بندي و بررسي جامعه شناختي و مردم شناختي هستند. يكي از جشنها و اعياد مهم ايرانيان جشن نوروز است، در سرزمين ما روز اول بهار و در واقع اولين روز سال نو جشن گرفته مي شود و از مدتها قبل از تحويل سال طبق يك سنت ديرپا هموطنان ما به استقبال و پيشواز بهار مي روند. خانه تكاني، خريد عيد، تهيه پوشاك نو براي اعضاي خانواده، تنظيم برنامه سفر و ديد و بازديد، تهيه انواع آجيل و تنقلات توسط مادران و مادربزرگها، عرضه تنگهاي بلورين با ماهي هاي قرمز كه با حركتها و پيچ و تابهاي زيباي خود نوعي پويائي، حركت و اميد را تداعي مي كنند، كوزه ها و بشقابهايي كه برآنها سبزه روئيده اند، تخم مرغهاي رنگي و اسباب سفره هفت سين، كارتهاي الوان تبريك سال نو، همه و همه از عناصر فرهنگي اين جشن بزرگ باستاني اند كه همراه با تغيير چهره شهرها و مطبوع روستاها، و ملايم شدن هوا، جوانه زدن و شكوفه دادن درختان، طراوت طبيعت و پرواز و آواي دل انگيز چلچله ها در پهنه نيلگون آسمان آمدن بهار را نويد مي دهند. اما نوروز و هر جشن و عيد ديگري معمولا رسم جالب و پرمعناي ديگري هم دارد و آن هديه دادن و هديه گرفتن يا اصطلاحا عيدي دادن است. هيچكس نمي تواند احساس خوب و خوشايند خويش را هنگام هديه دادن يا هديه گرفتن - حتي اگر يك كارت تبريك باشد - انكار نمايد، اكثر ما اين لحظات را به درجات مختلف تجربه كرده ايم. در اين ايام بزرگترها بويژه پدرها و پدربزرگها به اعضاي خانواده، فرزندان و نوه ها عيدي مي دهند و بچه ها چشم براه چنين روزي هستند و براي فرا رسيدن آن لحظه شماري مي كنند. مي دانيم كه در كشورهاي مختلف و از جمله كشور ما برخي از مردم بنابه دلائل مختلف نتوانسته اند يا نمي توانند از منابع اجتماعي و اقتصادي جامعه در حد لازم بهره گيرند و همين امر باعث شده است كه با مشكلات و مسائل اقتصادي مواجه شوند و نهايتا نتوانند نيازهاي متعارف خود و اعضاي خانواده شان را تامين نمايند ولي آنان و خانواده هايشان به ويژه كودكان و نوجوانانشان همان نيازهايي را كه كودكان و نوجوانان اقشار بالاتر جامعه دارند و با شرايط سهل تري برآورده مي شود، دارا هستند. آنها نيز آرزو دارند كه در سال جديد پوشاك و كفش نو داشته باشند و در خانه هاي خود بتوانند آداب و رسوم جشن نوروز را برپا دارند و عيدي گرفتن را نيز تجربه كنند. براي تحقق اين آرزو از سال 1369 جشني با همت مردم مهربان و با عاطفه كشورمان و در اسفند ماه و چند روز قبل از فرارسيدن بهار و سال نو برگزار مي شود و در واقع فراهم آوردن زمينه و امكاني است براي اينكه خانواده هاي نيازمند به ويژه فرزندانشان همچون ساير هموطنان خويش مراسم عيد نوروز را برپا و برجاي دارند. جشن نيكوكاري ريشه در فرهنگ و مذهب ما دارد و بخشي از منش و خلقيات مردم ايران را در امر نوعدوستي ياريگري و همياري متجلي مي سازد و ناظر بر 2 اصل اسلامي تكافل و توازن اجتماعي است كه مسئوليت متقابل مسلمانان را نسبت به يكديگر و جامعه اسلامي گوشزد مي نمايد و تاثير ارزنده اي بر حمايت و امداد اجتماعي از مستمندان و توسعه و تعميم بيشتر مفهوم قرآني انفاق، احسان و نيكوكاري در جامعه دارد. در اهميت نيكي و نيكوكاري خداوند سبحان در آيه 92 سوره آل عمران مي فرمايد: شما هرگز به مقام نيكوكاران نخواهيد رسيد مگر آنكه از آنچه دوست مي داريد در راه خدا انفاق كنيد و هرچه انفاق مي كنيد خداوند محققا برآن آگاه است اين جشن امسال نيز در بيستم اسفند ماه با پيام بيائيد شاديهايمان را تقسيم كنيم در هزاران پايگاه جمع آوري كمك ها و هدايا در سراسر كشور برگزار خواهد شد و چه زيبا و به يادماندني است حضور اقشار مختلف مردم در اين جشن بخصوص مشاركت كودكان و نوجواناني كه با علو طبع و معصوميتي دل انگيز هداياي خود را براي رساندن به دست همسالانشان در دورترين نقاط كشور همراه با پيامي از دوستي و مهر تقديم مي كنند و در همين سنين ياد مي گيرند كه حضور در اجتماع و مناسبات اجتماعي يعني باور و اعتقاد به اينكه جزمن، ديگراني نيز در جامعه وجود دارند و من، با ديگران، وقتي ما شديم زندگي اجتماعي و اجتماعي شدن مصداق يافته است و اين در واقع از اولين درسهاي جامعه پذيري و فرهنگ پذيري است كه اين عزيزان به طور عيني تجربه مي كنند. تعريف جشن و عيد جشن به معني شور و شادماني و عيد به معني هر روز كه در آن انجمن يا تذكار بر فضيلتمند يا حادثه بزرگي باشد. گويند از آن رو بدين نام خوانده شده است كه هرسال شادي نويني بازآرد و اصل آن عود است به عبارت ديگر روز جشن و مباركي است كه در آن روز مردم شادي كنند و به يكديگر تبريك بگويند. عيد تو همايون و همه روز تو چون عيد نوروز تو از عيد تو خرم تر و خوشتر در امثال و حكم دهخدا چنين آمده است كه عيد مي آيد عيبها را آشكار مي كند مثل متداول فقرا است و مراد آنكه چون عيد نوروز لباس نو براي زنان و كودكان و شيريني براي مهمان و چيزهاي ديگر بايد، درويشي و بي نوايي نيازمندان آنگاه آشكار مي شود و آن نظير عيد نيست، عيب است باشد. از كهن ترين جشن ها و پتلاچ هاي (بخشش توام با رقابت ) جوامع و اقوام ابتدائي تا جشن ها و جشنواره هاي امروزين شادماني، گردهمايي، هديه دادن و هديه گرفتن، غذادادن و نيز به فراموشي سپردن كارهاي جدي و برنامه هاي شغلي و روزانه از ويژگيها و نقش هاي اساسي است. در كنار روزها، هفته ها و نيز ماههايي كه مردم در تلاش معاش اند و بايد قانون ها و ضابطه هاي اجتماعي را به صورت جدي رعايت كنند و به ناگزير محدوديتها و ممنوعيتهاي فراوان آنان را دربرگرفته است، روزهاي جشن قراردارد تا مقداري از محدوديتها را بشكنند، بخشي از تكليف روزانه را فراموش كنند و برخي رفتارهايي را كه در غير از زمان جشن نارواست، روادارند. وجوه مشترك جشن ها برگزاري جشن ها و آئين ها به ويژگيهاي فرهنگي، اجتماعي، تاريخي، جغرافيايي و اعتقادي جامعه بستگي دارد، كمتر جشني را مي توان يافت كه در دو جامعه، دو كشور و يا دو شهر، يكسان برگزار شود. كه اين امر به يكي از ويژگيهاي فرهنگ، از نظر مردم شناس مشهور، هرسكويتس دلالت دارد كه معتقد است فرهنگ عام ولي خاص است يعني در همه جوامع جشن ها و آئين هاي فرهنگي و سنتي متعدد و متنوعي وجود دارد ليكن هر جامعه اي بنابه اقتضاي شرايط قومي، مذهبي و اجتماعي خويش آن جشن را به شيوه اي خاص برگزار مي كند با اين وجود برخي وجوه مشترك زير را براي جشن ها قائلند: - 1 هديه دادن يا هديه گرفتن - 2 زياده روي در خوردن و آشاميدن - 3 قرباني كردن - 4 دگرگون شدن برخي عادت ها - 5 شور و هيجان گروهي و شادي و پايكوبي و... دسته بندي جشن ها در ايران جشن ها و آيين ها را در ايران مانند هر جامعه و كشور ديگري مي توان بدين ترتيب طبقه بندي كرد: - 1 جشن ها و آيين هاي باستاني اسطوره اي و فصلي مانند نوروز، مهرگان و سده - 2 جشن ها و آيين هاي ديني و مذهبي نظير ميلاد پيامبر مكرم اسلام حضرت محمد ( ص ) عيد فطر، عيد غدير، عيد قربان، ولادت امام حسين ( ع ) و... - 3 جشن ها و آيين هاي ملي و ميهني مانند جشن 22 بهمن سالروز پيروزي انقلاب اسلامي - 4 جشن ها و آيين هاي خانوادگي مانند جشنهاي تولد ازدواج و... - 5 جشن ها و آيين هاي منطقه اي كه در همه شهرها برگزار نمي شود و ويژه يك شهر يا روستا است. در بسياري از شهرها و آبادي ها به مناسبتها و انگيزه هايي چون درو و برداشت خرمن، انگور چيني، آغاز زمان ماهيگيري، تقسيم آب و... يا رويدادهاي ديني و ديگر انگيزه ها و مناسبتها، آيين ها و جشنهايي برگزار مي شود كه ويژه منطقه و محل معيني است و در شهرها و آباديهاي ديگر ديده نمي شود. در ايران امروز جشن نيكوكاري و جشن عاطفه ها نيز بتدريج در رديف جشنهاي ملي قرار مي گيرند. جشن نوروز با توجه به اهميت جشن نوروز كه در رده جشنهاي باستاني و اسطوره اي قرار مي گيرند و به لحاظ اجتماعي داراي دوكاركرد اساسي يعني حفظ هويت ملي قومي و مذهبي و تقويت انسجام اجتماعي و وحدت ملي است ابعاد مختلف آن به اجمال مورد بررسي قرار مي گيرد، با اذعان و تاكيد براين نكته كه نظريه ها و ديدگاه هاي مختلف در مورد نوروز و آيين هاي مربوط به آن بسيار است و پرداختن بدانها مجال و فرصت مغتنم ديگري را مي طلبد. در آثار الباقيه ابوريحان بيروني، شاهنامه فردوسي و برخي كتابهاي ديگر جشن نوروز را به جمشيد كه يكي از پادشاهان پيشدادي است نسبت مي دهند و مي گويند: جمشيد تختي از طلا ساخت و بر آن نشست، ديوان آن را برداشته و در يك روز جمشيد را با تخت طلا از دماوند به بابل بردند. اين روز اول فروردين بود كه هرمزد نام داشت و مردم آن را جشن گرفتند و شادي كردند. حكيم عمرخيام در نوروزنامه راجع به جشن نوروز مي نويسد سبب نام نهادن نوروز آن بوده است كه آفتاب در هر 365 شبانه روز و ربعي به اول دقيقه حمل بازآيد و چون جمشيد از آن آگاهي يافت نوروز نام نهاد، پس از آن پادشاهان و ديگر مردمان به او اقتدا كردند و آنروز را جشن گرفتند و به جهانيان خبر دادند تا همگان آن را بدانند و آن تاريخ را نگهدارند.. از بهر مباركي و خرمي كردن در اول سال و هركس در نوروز جشن كند تا نوروز ديگر عمر در شادي گذراند. جشن هاي مربوط به زمان مقدس ريتميك گاه ماهيانه، مانند رويت هلال ماه و گاه سالانه بود مانند نوروز و مهرگان و جشن سده اما برگزاري بعضي از اينگونه جشن ها كه ماهيتي فصلي دارند، هدفي اضافي نيز داشتند. برگزاري دقيق و مناسب اين جشنها ايشان را قادر مي ساخت تا زمان نامقدس گذشته و خطاهاي فردي و اجتماعي گذشته خود را پشت سر بگذارند، از ميان بردارند و روزي نو و روزگاري نو بسازند. در واقع برگزاري اين جشن هاي فصلي و سالانه يك دوره زماني را در مي نوشت و دوره تازه را مي گشود و به باززايي زماني ديگر و تولدي ديگر ياري مي رساند. اين پديده خاص در امر نو شدن دوره زماني يا سال نو به سبب اهميت و عمقي كه در زندگي معنوي انسان علاوه بر جنبه هاي مادي در هم تنيده به آن داشته است، سبب پديد آمدن يك رشته آيين ها و سنت هاي پربار و غني گشته است كه به نحوي شگفت آور در ميان جوامع گوناگون بشري مشترك است و اين اشتراك در واقع واكنش همانند جوامع بشري نسبت به كنش واحد طبيعت پيرامون است. از جمله اين آيين ها و سنن مي توان به اين موارد اشاره كرد: - 1 پاكسازي محيط تطهير خويشتن اقرار به گناهان بيرون راندن ديوان وشيطان از خانه و كاشانه و روستا به ياري اوراد و ادعيه و جز آن - 2 فرو كشتن و برافروختن مجدد آتش ها - 3 راه افتادن دسته هايي با صورتك هاي سياه و رفتن به سوي مرزهاي خانه و روستا و به سوي دريا يا رودخانه به هنگام پايان راه پيمايي - 4 پديد آمدن مسابقات پهلوانانه چون كشتي و جز آن - 5 برپا كردن عيش سور و شادماني و بر هم آشفتن نظم. در ايران باستان و هنوز هم در ايران به هنگام نوروز برخي از اين آيين ها پاكيزه مجراست ساختن خانه وكاشانه كه آن را خانه تكاني مي ناميم عموميت دارد. حتي هنوز هم در شب پيش از عيد گرمابه ها پر از مشتري است تا مگر در آغاز سال مطهر باشند، افروختن شمع تازه بر سر سفره عيد يا روشن كردن چراغ بازمانده آيين افروختن آتش بوده است. فراخواندن قرآن يا ديگر كتابهاي ديني در مراسم تحويل سال تا ديوان و شيطان از محيط خانه و روستا و شهر بيرون رانده شوند و درست به هنگام تحويل سال بخشايش گناهان را خواستن به معناي ترك گذشته و آغاز حياتي نو است. سيدقوام الدين مهدوي منابع ماخذ - قرآن مجيد - بهار، مهرداد، جستاري در فرهنگ ايران، فكر روز تهران، 1373 - رضايي عبدالعظيم، اصل و نسب و دينهاي ايرانيان باستان، نشر موج تهران 1372 - رضايي عبدالعظيم، تاريخ ده هزار ساله ايران (جلد اول ) چاپ پنجم اقبال تهران 1373 - روح الاميني، محمود، آيين ها و جشنهاي كهن در ايران امروز آگاه تهران 1376 - لغت نامه دهخدا