Hamshahri corpus document

DOC ID : H-771217-44125S3

Date of Document: 1999-03-08

تصويرگراني كه به جنگ استبداد شتافتند نگاهي به پيشينه و تحولات 70 سال هنر كاريكاتور در ايران پيش درآمد در ميان نوشته ها، آثار پراكنده و كتابهايي كه تاكنون درباره پيدايش كاريكاتور و سير تحولات اين هنر در ايران منتشر شده كتاب سير تحولات 70 سال كاريكاتور در ايران كه به كوشش حميدساهر تهيه شده، يكي از جامع ترين آثار به شمار مي آيد. در اين كتاب كه با بيش از 360 صفحه پيشينه هنر كاريكاتور از هفت دهه پيش به اين سو را در برمي گيرد، آثار و سبك كار دهها هنرمند كاريكاتوريست تا مقطع زماني سال 1357 معرفي و بررسي شده در است كتاب سير تحولات 70 سال كاريكاتور در ايران كه توسط انتشارات آتروپات به چاپ سپرده شده است با بهره گيري از منابع و ماخذ، عوامل و هنرمندان تاثيرگذار بر روند شكل گيري و رشد نقاشي هجايي يا كاريكاتور در ايران به تفصيل معرفي شده اند. شايان يادآوري است كه حميد ساهر موءلف اين كتاب دانش آموخته رشته نقاشي از دانشگاه تهران است و در طول يك دهه از سال 1347 براي نخستين بار به برگزاري نمايشگاه از آثار هنرمندان كاريكاتوريست ايراني و معرفي اين هنر در ايران همت گمارده است. به بهانه معرفي اين كتاب، به چگونگي راهيابي و تحولات هنر كاريكاتور در ايران از دوره انقلاب مشروطيت به اين سو مي پردازيم. نقاشي هجايي يا كاريكاتور در آستانه انقلاب مشروطه و توسط نشريه معروف طنز و فكاهي ملانصرالدين كه در قفقاز چاپ و منتشر مي شد به ايران راه يافت. روتر ( ) 1 و شيلينگ ( ) 2 دو هنرمند برجسته كاريكاتوريست روزنامه ملانصرالدين خود تحت تاثير موج جديد هنر نقاشي در اروپا كه بيشتر از هجو و هنر تصويري (كاريكاتور ) بهره مي گرفت، در اين روزنامه كه به همت نويسنده، روزنامه نگار و شاعر قفقاز، مجيد جليل قلي زاده منتشر مي شد به كار پرداختند و كاريكاتورهاي اين دو هنرمند به همراه موجي از مطبوعات و روزنامه ها در موقعيت ويژه سياسي و اجتماعي واپسين سال هاي نظام ديكتاتور شاهان قاجار، عصر تازه اي از روشنگري را در ايران پديد آورد. پيش از آن در كنار نقاشان رسمي كه آثار خود را در حوزه دربار شاهان پديد مي آوردند، نقاشان قهوه خانه اي و پديدآورندگان پرده هاي مذهبي آثار خود را به ميان مردم مي بردند، اما تولد دهها روزنامه در فضاي تاريك عصر استبداد قاجار كه سركوب و خرافه با جهل و بيماري همراه بود، اعتراض فرو خورده مردم را نه به زبان رسمي، بلكه با سيلابي از طنز و شعر و مثل هاي عاميانه روانه ساخت. در آن روزگار هنر نوپاي كاريكاتور به فضاي نوشتاري شاعران و نويسندگان و با تشديد بيان حاد و گزنده، حقايق را برملا مي كرد و به مرور و با توجه به ظرفيت و بيان موءثر طرح هاي هجايي، كاريكاتور به صورت نوشته و پيام مستقل رواج يافت. نخستين هنرمندان كاريكاتوريست ايراني كه تحت تاثير دو كاريكاتوريست نامدار روزنامه ملانصرالدين شيلينگ و روتر آثار، خود را پديد مي آوردند بيشتر به تيپ هاي اجتماعي و روابط آنها توجه داشتند و هنرمند سعي مي كرد ويژگي هاي رواني اين تيپ ها را نيز در اثر بگنجاند. در دوره اي كه ملانصرالدين به ميان مردم آمد، جهل و خرافات بيداد مي كرد و اين روزنامه زمينه هاي مناسبي براي رشد افكار آزاديخواهانه و مبارزه با استبداد شاهان قاجار كه عامل اصلي عقبماندگي جامعه ايراني بود، به وجود آورد و به قولي اين روزنامه تا كشور هندوستان نيز راه يافت. روتر و شيلينگ در روزنامه ملانصرالدين آثار خود را بر پايه اي از پختگي هنر نقاشي، شناخت دقيق و ژرف آناتومي و با خطوطي محكم عرضه مي كردند. روش واقعگرايانه و پختگي خطوط، تسلط آنان در تيپ سازي و بيان ويژگي هاي رفتاري و شخصيت آدم ها و فضاسازي گوناگون كم نظير بود و هنوز هم در زمره بهترين آثار كاريكاتور مطبوعاتي به حساب مي آيد. آذربايجان نخستين نشريه فكاهي - سياسي ايراني تحت تاثير روزنامه ملانصرالدين و به همت ميرزا آقا بلوري شروع به انتشار كرد. كاريكاتورهاي اين روزنامه را حسن محمدزاده، تهيه مي كرد. وي سالها به عنوان نقاش سبك قهوه خانه اي در تبريز شهرت داشت. پيش از او عظيم عظيم زاده و بهزاد دو تن از هنرمندان كاريكاتوريست ايراني، تحت تاثير مكتب كاريكاتور ملانصرالدين، اين هنر را فرا گرفته و با اين نشريه نيز همكاري داشتند. پس از آذربايجان حشرات الارض، نشريه فكاهي مصوري بود كه با سبك و شيوه ملانصرالدين، انتشار يافت طرح هاي اين نشريه نيز توسط محمدزاده تهيه مي شد. محمدزاده در حشرات الارض با پرداختي ساده و روشي بهتر در مقايسه با روزنامه آذربايجان از چهره هاي حيوانات و حشرات به عنوان نمادهاي گوناگون استفاده مي كرد. آثار محمدزاده به عنوان يكي از پيشتازان هنر كاريكاتور در ايران، نمايانگر تاثيرپذيري عميق اين هنر از نقاشي قهوه خانه اي مي باشد. بهره گيري از رنگ هاي سرخ و سبز براي بيان شقاوت و حق، در آثار محمدزاده موءيد اين تاثيرپذيري است. با آغاز جنگ جهاني اول، دوراني كه با انتشار و فعاليت مطبوعات زمان انقلاب مشروطه و بخصوص نشريات فكاهي - سياسي آغاز شده بود، پايان پس گرفت از خاتمه جنگ جهاني اول و باز شدن نسبي فضاي سياسي در ايران، بار ديگر نشريات گوناگوني پا به عرصه وجود گذاشتند. اما در اين دوره به جز روزنامه مصور ناهيد نشريه معتبر ديگري شناخته نشده است. از شهريور 1320 به اين سو مطبوعات طنز و فكاهي در ايران با سبك و شيوه تازه اي كه متعلق به تحولات سياسي اين دوره است، به ميان مردم آمدند. نشريه فكاهي سياسي توفيق در رواج كاريكاتور مطبوعاتي از سال 1325 نقش عمده و پيگيري داشت و شيوه رايج اين نشريه در مكتبي به همين نام، شهرت يافت و بسياري از هنرمندان كاريكاتوريست ايران، تحت تاثير و آموزه هاي مكتب توفيق اين هنر را فرا گرفتند. در دوره اي از مطبوعات فكاهي - سياسي كه از سال شمسي 1325 آغاز مي شود تاثير آثار هنرمندان كاريكاتوريست اروپا، روسيه و همچنين نشريه معروف طنز تركيه به نام آق بابا بر نشريات طنز و كاريكاتور ايران را نبايد ناديده گرفت. و در واقع جست و جو براي دستيابي به شيوه بيان آزادتر در طراحي و كاريكاتور، در همين دوره تحت تاثير كاريكاتوريست هاي اروپايي آغاز مي شود. در دوران پرتلاطم سياسي بعد از شهريور 1320 انتشار نشريات فكاهي سرشناسي همچون چلنگر، آرزو و باباشمل نيز شروع مي شود. چلنگر در اواخر سال 1329 به همت محمدعلي افراشته انتشار يافت و در دوره سه ساله انتشار آن صدها تصوير و كاريكاتور برپايه مسايل سياسي ايران و جهان در كنار شعرها و نوشته هاي طنزآميز درج شد. در معرفي كاريكاتوريست هاي برجسته اين دوره بايد از هنرمنداني همچون عباس توفيق حسن، توفيق و احمدي نام ببريم. توفيق ها، در شكل گيري و تكامل هنر كاريكاتور مطبوعاتي در ايران نقش ارزنده اي داشتند، هرچند كه به نظر برخي منتقدين، پايداري سبك و سياق كاريكاتور مكتب توفيق در بيش از دو دهه، موجب درجازدن اين هنر در ايران شد. حسن توفيق در دفاع از اين شيوه مي گويد: وظيفه مطبوعات نشر حقايق و روشن كردن اذهان عمومي است. روح الله داوري محسن دولو و جعفر تجارتچي نيز از كاريكاتوريست هاي پيشكسوت اين دوره به شمار مي آيند. روح الله داوري از هنرمندان برجسته اي است كه بيشترين آثار خود را در روزنامه باباشمل به چاپ رساند. محسن دولو ( ) 13061376 با كشيدن كاريكاتور در نشريه ايران ما در سال 1332 فعاليتش را آغاز كرد. سالها به عنوان نقاش و صحنه آرا در تئاتر ايران فعاليت داشت. تكنيك و قدرت كار اين هنرمند در چهره پردازي آشكار مي شد و يكي از آثار وي كه به كاريكاتوري از چهره خروشچف از رهبران شوروي سابق اختصاص داشت در سال 1963 در نمايشگاه بين المللي مونترال كانادا برنده جايزه سوم جهاني شد. دولو همچنين در ششم مرداد ماه 1346 نشريه فكاهي - سياسي كاريكاتور را بنيان گذاشت كه به مدت ده سال منتشر مي شد. جعغر تجارتچي كاريكاتوريست پيشكسوت كه بيشتر تحت تاثير هنرمندان كاريكاتوريست اروپايي به ويژه دوبو قرار داشت، بيش از 30 سال در مطبوعات ايران كار مي كرد. تركيببندي زنده و پرتحرك از زندگي مردم، از ويژگي هاي آثار او بود. بيشترين همكاري وي با مطبوعات ايران، مربوط به دوره كار در مجله اطلاعات هفتگي از نشريات موءسسه اطلاعات بود. همچنين آثار زيباي اين هنرمند در داستان دنباله دار ماشاءاله خان در بغداد كه برگرفته از يك قصه معروف اثر ايرج پزشكزاد بود، تجلي بيشتري داشت. در دوره جديد انتشار توفيق كه از سال 1304 آغاز شد كاريكاتورها با شيوه تازه اي در كنار آثار نويسندگان و شاعران طنزپرداز دوره جديدي از كاريكاتور مطبوعاتي در ايران را به وجود آوردند. در اين دوره، توفيق به ابتكار حسن توفيق كاريكاتوريست برجسته و سردبير اين نشريه، شخصيت تازه اي به نام كاكاتوفيق را در كنار نماد ملت كه پيرمردي بود با لباس روستايي و محاسن سفيد، وارد كاريكاتورها كرد كاكاتوفيق با چهره سياه كه برگرفته از نمايش سياه بازي و نقش منتقد حاجي فيروز بود، در كنار ملت، با زباني شيرين و آميخته به طنز به انتقاد از اوضاع پرداختند و در زماني حدود ربع قرن، تاثيري ژرف بر مطبوعات ايران گذاشتند. حسن توفيق كاريكاتوريست معروف كه متولد سال 1304 و فارغ التحصيل رشته حقوق از دانشگاه تهران مي باشد، بيشتر آثار خود را كه روي جلد توفيق چاپ مي شد با عنوان استوديو توفيق امضاء مي كرد. در طول سه دهه از سال تا 1332 سال 1357 چهره هاي تازه اي در عرصه هنر كاريكاتور ايران قدم به ميدان فعاليت هاي مطبوعاتي گذاشتند. البته پيشينه فعاليت غلامعلي لطيفي كاريكاتوريست برجسته، به زماني پيش از اين دوره بازمي گردد. لطيفي در زماني طولاني در توفيق كار مي كرد و آثارش اصلي ترين كاريكاتورهاي اين نشريه را اعم از روي جلد و يا ديگر صفحات، تشكيل مي داد. بهمن رضايي، كامبيز درم بخش، ايرج زارع را نيز بايد در زمره پيشكسوتان هنر كاريكاتور مطبوعاتي در اين دوره محسوب داشت مسعودپاك شير، احمد سخاورز، مرتضي خانعلي، خالقي، احمد عرباني، احمد عبداللهي نيا نيز در سالهاي پاياني دهه چهل به اين گروه پيوستند. غير از توفيق نشريات فكاهي ديگري از جمله و دخو كشكيات نيز در طول اين سالها منتشر مي شدند و همچنين بعضي از هنرمندان كاريكاتوريست به صورت پيوسته يا پراكنده با مجلات هفتگي و ماهنامه ها همكاري حسين داشتند رحيم خاني و علي طواف زاده نيز قريب دو دهه به خلق كاريكاتورهاي مطبوعاتي اشتغال داشتند. با شروع انتشار مجله كاريكاتور به مديريت محسن دولو كه خود در زمره هنرمندان سرشناس اين رشته بود، نسل تازه اي از كاريكاتوريست ها قدم به عرصه فعاليت هاي مطبوعاتي گذاشتند. مسعود مهرابي، جواد عليزاده، بهمن عبدي، و...، از چهره هاي شاخص اين نسل به شمار مي آيند. اردشير محصص هنرمند كاريكاتوريست اين دوره كه كارش رادر دهه چهل با توفيق آغاز كرده بود، در ادامه به روزنامه كيهان پيوست و در طول نزديك به دو دهه، با اين روزنامه همكاري داشت. محصص كه تحت تاثير كاريكاتوريست هاي معروف اروپا به خصوص توپور و گورمولن سبك، تازه اي در مكتب كاريكاتور ايراني به وجود آورده بود، با همين سبك به شهرت رسيد. بهره گيري او از مضامين و موضوعات ايراني به ويژه، رجال و مناسبات عهدقاجار، در كاريكاتورهاي مطبوعاتي و بدون شرح وي به چشم برخي مي آمد منتقدين، آثار محصص را فاقد ويژگي هاي لازم براي برقراري ارتباط با مردم و حتي مخاطبان مطبوعات آن دوره مي دانستند. كامبيز درم بخش كاريكاتوريست معروف اين دوره نيز شيوه هاي تازه اي را در خلق مينياتور با مضامين هجايي و طنز موسوم به مينياتورهاي سياه به كار گرفت كه خود تحولي در هنر كاريكاتور ايران محسوب مي شد. در پايان بايد اشاره كنم كه نسل نو هنرمندان كاريكاتوريست ايران كه اكنون شمار آنها به دهها تن مي رسد، موفق شده اند با پديد آوردن آثار برجسته چه از لحاظ تكنيك و چه محتوا در مسابقات جهاني پيروزي هاي بزرگي بدست آورند و عصر تازه اي را در جهت رشد و بالندگي هنر كاريكاتور در ايران رقم زنند، معرفي و بررسي آثار اين هنرمندان را به فرصت ديگري وامي گذاريم. نگاه اصلي موءلف كتاب سيري در هفتاد سال هنر كاريكاتور ايران نيز در جلد دوم اين كتاب كه در دست تهيه مي باشد، متوجه اين نسل مي باشد. اسماعيل عباسي پي نوشت: * روتر Rotter و شيلينگ Sheling دو كاريكاتوريست برجسته روزنامه ملانصرالدين.