Hamshahri corpus document

DOC ID : H-771202-43992S2

Date of Document: 1999-02-21

وضعيت مطالعات عرفاني در ايران عرفان در چشم انداز جامعه و تاريخ (واپسين بخش ) جستارگشايي: در بخشهاي پيشين گفتگو با دكتر يوسف فضايي چگونگي پيدايي، خاستگاهها و رشد بينش عرفاني از جهان باستان; ايران، هند، مصر، ميان رودان تا به دوره اسلامي به بحث گذاشته شد. آنگاه بدين نكته اشاره رفت كه مفاهيم عرفاني با ارزشهاي قرآني و اسلامي در دوره اسلامي برهم نهاده شد و زبان ويژه عرفان و تصوف در نوشته ها، آثار و سروده هاي بزرگاني چون مولوي، باباطاهر، سنايي و... شكل گرفت. در واپسين بخش اين گفتگو كه تقديم شما خوانندگان گرامي مي شود، به برخي گرايشهاي عرفاني كه از مجراي راستين خود منحرف شده و گونه اي بي خبري و ناآگاهي اجتماعي و فردي را به ارمغان مي آورد و نيز وضعيت مطالعات عرفاني در ايران پرداخته شده است. گروه معارف * معارف: در باره عرفان عملي و نظري و احوال و مقامات عارفانه قدري صحبت بفرماييد و اينكه چرا تجربه هاي عرفاني فردي و منحصر به فرد؟ است - دكتر يوسف فضايي: عرفان داراي دوبخش نظري و عملي است كه پيوستگي تامي با هم دارند. درباره عرفان عملي پيش از اين سخن گفتيم. عرفان نظري، همان ديدگاه و جهان بيني عارف است درباره هستي، خداوندگار و موجودات. جهان شناسي عرفاني فرقش با جهان شناسي فلسفي اين است كه عارف مي خواهد حقيقت كلي حاكم برجهان را بشناسد و نتيجه شناخت او به صورت تجربه و عرفان عملي تجلي مي يابد كه هدفش تقرب به حق است. فيلسوف مي خواهد از طريق شناسايي قوانين كلي جهان به يك شناخت فلسفي عام برسد. فيلسوف مي خواهد جهان را آنگونه كه هست بشناسد. در عرفان از ابتدا غايت و هدفمندي مطرح است و عارف باورمند است كه حقيقت در همه چيز ساري و جاري است. عرفان عمل را مقدمه شناخت قرار مي دهد ولي فلسفه نظر و تئوري را مقدمه عمل. براين اساس سالكان مكاتب عرفاني بيشتر به عرفان عملي توجه دارند، يعني تزكيه و تصفيه نفس و ذكرجلي و دست افشاني و پاي كوبي يعني آيين سماع صوفيانه. هر عارفي بايد از طريقه سلوك فردي مقامات عرفاني را تجربه كند و تجربه وي براي فرد ديگري تكرار شدني نيست و لذا منحصر به فرد است. مسائل عرفان عملي مانند فلسفه و علم نيست كه از راه آموزش انتقال يابد، هركس بايد به تنهايي طي طريق نمايد، سعدي گويد: رو مجرد شو مجرد را ببين ديدن هرچيز را شرط است اين يا همو گويد: سعديا گرچه سخن دان و مصالح گويي به عمل كار برآيد به سخن داني نيست اما در راستاي تجربه هاي عرفاني دوشكل احوال و مقامات به چشم مي خورند، حال و جمع آن احوال حالت و موهبتي الهي است كه زودگذر و آني مي باشد ولي عارف بايد از آن بهره بردارد ولي مقامات موهبتهاي الهي نيستند بلكه فقط براثر تزكيه، يادخدا و تصفيه روحي از رذائل بدست مي آيند. مقام عرفاني مخصوص عارف مبتدي است در حاليكه حال عرفاني مخصوص عارف وارسته و صوفي صافي است. * معارف: به نظر شما علت گرايش برخي از مردم بويژه جوانان در كشورمان امروزه به برخي از تفكرات عرفاني ايراني و شرقي؟ چيست و چون به نظر مي رسد كه در اين راه به دليل ناآشنايي اينان با سرچشمه هاي راستين اين تفكر، ممكن است دچار لغزشهاي فكري و رواني بشوند، شما چه رهيافتها و روشهايي براي دستيابي اين جوانان و افراد به منابع تفكري اصيل عرفاني؟ داريد - دكتر يوسف فضايي: به نظر من علت هاي گرايش به تفكرات عرفاني عبارت است از: اول آنكه عرفان بي آلايشي و رد تجمل پرستي و بي تكلفي در زندگي را توصيه مي كند و دوم آنكه در عرفان واقعي تعصب ورزي و تنگ نظري نيست و از ويژگيهاي عرفان نفي تعصبات كوته نظرانه است و از اين رو در عرفان نوعي آزادي انديشه و عمل وجود دارد و عرفان، حكمت رواداري و تساهل است. در عرفان فرقه گرايي توصيه نشده و از اختلافات فكري نهي شده است; مولوي گويد: چونكه بي رنگي اسير رنگ شد موسيي با عيسيي در جنگ شد گر دو رنگي از ميان برداشتي موسي و فرعون كردند آشتي سوم آنكه به قول عارفان و عرفان شناسان شركت در محافل عرفاني و تجربيات عرفاني، آلام اجتماعي را تسكين مي دهد و گونه اي بيخبري را ايجاب مي كند و در نتيجه سبب آرامش و تصفيه روح مي گردد. اما بايد جوانان عزيز با آگاهي بدانند و دقت كنند كه هم اكنون برخي طريقه هاي عرفاني و درويشي از راه اصلي عرفان واقعي خارج شده و به صورت دكان و مريدي و مرادي درآمده و حالت استثمارگرانه دارند و در آنها اغراض خاصي دنبال مي شود كه بايد علاقه مندان عرفان با آگاهي قدم بردارند. * وضعيت مطالعات عرفاني در ايران، در گذشته و اكنون چگونه؟ است مهمترين كتابها در اين زمينه كدام؟ هستند - دكتر يوسف فضايي: كتابهاي رساله قشيريه، كشف المحجوب، اللمع في التصوف و... از برجسته ترين كتابهاي عرفاني اما هستند امروزه كتاب جستجو در تصوف و ارزش ميراث صوفيه دكتر زرين كوب، كتاب مقدمه اي بر مباني عرفاني دكتر سجادي، كتاب عرفان و فلسفه از استيس، ترجمه بهاءالدين خرمشاهي، كتاب تصوف و تشيع از علي ذكاوتي قرا گوزلو كه طريقه هاي عرفاني را از زمان مغول به بعد مي آورد قابل مطالعه هستند. گفتگو از: محمد رضا ارشاد