Hamshahri corpus document

DOC ID : H-771124-43910S6

Date of Document: 1999-02-13

تهران; شهري پر از هاي سرپناه نامطمئن! كدام سازه ها در برابر زلزله تاب؟ مي آورند * مشاهدات نشان مي دهد ساختمان هايي در برابر زمين لرزه هاي شديد پايدار مانده اند كه تخصص هاي گوناگون مهندسي مرتبط با صنعت ساختمان در آنها نقش داشته اند و هر يك از مهندسان مجري مسئوليت كارهاي تخصصي خود را به عهده داشته است. اين نوشتار در جهت ايجاد هراس در بين شهروندان تهران بزرگ تدوين نشده، بلكه با ديدگاهي نو و كارشناسانه براي بدست آوردن اطلاعات دقيق تري از حركت گسل ها و جابجايي سازه ها در پهن دشت تهران گردآوري و نوشته شده است تا مهندسين محاسب و مجري با دقت و كنجكاوي بيشتري به محاسبه و اجراي ساختمانها و ديگر تاسيسات درون شهري بپردازند و با بهره گيري از نتايج گزارش هاي نقشه برداري، سازه ها را براي پايداري در برابر زمين لرزه هاي احتمالي با شدت بيش از 5 درجه در مقياس ريشتر طراحي و محاسبه و اجرا كنند. با مروري گذرا برگذشته تهران و ري باستان در مي يابيم كه اين قسمت از سرزمين ما بارها بر اثر زمين لرزه هاي بزرگ ويران شده و آثار تمدن و فرهنگ اين ديار همراه با انسانهاي زيادي زير خروارها خاك مدفون شده اند. البته در روزگاران قديم تهران قريه اي بيش نبود و جمعيت و تمدن در ري باستان متمركز بوده است. با بررسي مستندات تاريخي چنين استنباط مي گردد كه مردم ري باستان، چون بارها طعم ويراني و تلفات انساني ناشي از زمين لرزه را چشيده و حركت گسل هاي دامنه البرز و جابجايي زمين را در قريه تهران و زمين ها و باغات سرسبز اطراف آنرا مشاهده كرده بودند، به خود اجازه نمي دادند كه شهر باشكوه ري را به سمت دامنه هاي البرز گسترش دهند. زيرا دريافته بودند كه حركت گسل ها و تغيير جهت رودخانه ها پس از وقوع زمين لرزه در دامنه هاي البرز به مراتب بيشتر از دشت هاي هموار اطراف شهر ري است. ابن حوقل ابوالقاسم محمد بغدادي (قرن چهارم هجري ) در كتاب صورتالارض وقتي صحبت از توصيف تهران مي شود، مي نويسد: (.. تهران در شمال ري واقع است و آنجا داراي باغهاي فراواني است و ميوه آن بسيار و متنوع و آثار آن معروف مي باشد، مردم قريه بيشتر اوقات در زيرزمين زندگي مي كنند و... ) مقدسي كه احسن التقاسيم را به زمان آل بويه و به سال 375 هجري ( ميلادي ) 985 فراهم آورده در باب معارف و فرهنگ ري بدين زمان چنين نوشته: (..ري شهري است شكوهمند... آنجا را دانشمنداني فرزانه و عامياني زيركند... و در آنجا مجلس ها و مدرسه ها و استعدادها و هنرها و جايگاههاي طرح سخن و بزرگواريها و ويژگيهاست، واعظ از فقه و رئيس از علم و محتسب از شهرت و خطيب از فرهنگ خالي آن نيست بلد از مفاخر اسلام و امهات بلدان است و در آن مشايخ و بزرگان و پيشوايان مقيمند... واعضانشان را هنر سخنراني است و رستاقهايشان را ارج و شان است، در آنجا كتابخانه ايست شايان تعريف... ) اما آن همه شكوه و جلال ري باستان براثر چندين زمين لرزه ويرانگر بتدريج از ميان رفت و مركزيت خود را از دست داد. گسل هاي اصلي و لرزه اي گستره تهران همگي از نوع كوهپايه اي و سازنده پستي و بلندي در روي زمين مي باشند و خطر اصلي زمين لرزه اي، از جنبش دوباره اين گسل ها خواهد بود. سازوكار گسل هاي اصلي و لرزه اي تهران بزرگ فشاري بوده و يا موءلفه هم فشاري دارند. گسل هاي فشاري (در مقايسه با گسل هاي راستالغز و كششي ) پر انرژي تر هستند و زمان بازگشت زمين لرزه در آنها درازتر است و مي توانند زمين لرزه هاي بزرگ و ويرانگري را بوجود آورند. با توجه به محرز بودن خطر آفريني حركت گسل ها و واقع شدن ايران بر روي كمربند فعال زلزله آلپايد شايسته است در هنگام آرامش زمين و فعاليت هاي ضعيف و غيرمحسوس گسل هاي تهران، براي اندازه گيري ميزان و جهت حركت اين گسل ها از سوي سازمانهاي مختلف دولتي مانند سازمان نقشه برداري كشور و با همكاري بخش خصوصي و مدد گرفتن از استعداد و دانش مهندسين نقشه بردار و ژئودزي، اقدام سريع ولي دوره اي و مداوم به عمل آيد و با ايجاد نقاط و ايستگاههاي ثابت در مرز گسل ها، روي ساختمانهاي بلند و پلهاي بزرگ، با روشهاي مناسب و با بهره گيري از وسايل و دستگاههاي مدرن نقشه برداري مانند توتال استيشن ها و سيستم هاي تعيين موقعيت جهاني ( G. P.S) حركت گسل ها و ساختمانهاي بلند و انبوه و پلهاي مهم بصورت دوره اي و مداوم اندازه گيري و سپس تحليل و گزارش شود. در سيستم هاي تعيين موقعيت جهاني (G.P. S) بردارهاي موقعيت سه بعدي نقاط در هر دوره از مشاهدات، بصورت مستقل محاسبه و خطاها سرشكن مي شوند. با مقايسه نتايج بدست آمده براي هر بردار (تفاضل مختصات ) در دو مرحله مشاهدات پياپي مقدار حركت يا جابجايي و حتي تغيير شكل محاسبه مي شود. به دليل عدم اطلاع مهندسين محاسب از روند حركت گسل ها، بيشتر ساختمانهاي مدرن، انبوه و يا بلند در تهران داراي طرح معماري قابل قبول و محاسبات استراكچر خوبي هستند ولي در طراحي پي و يا اتصالات آنها به نحوي كه در مقابل زلزله هاي شديد پايدار باشند دقت كافي به عمل نيامده است. با بررسي هايي كه در طول سه سال گذشته در تهران بزرگ انجام داده ام به اين نتيجه رسيدم كه ساختمانها و برجهايي كه در سراشيبي ها قرار گرفته اند و يا بر روي زمين هاي شني و رونده و يا گسل ها احداث گرديده اند داراي فونداسيون قابل قبول و اتصالات مناسبي نيستند. اكثر اين قبيل سازه ها كه بر روي گسل هاي جنبا واقع شده اند، مي بايست داراي فونداسيون پيوسته و يكپارچه (راديه جنرال ) باشند تا در صورت نشست و يا حركت احتمالي گسل محل احداث سازه، فونداسيون و اتصالات دچار از هم گسيختگي يا برش نگردند و تنش هاي پنهان و دور از چشم، موجب تخريب پي و يا بريده شدن اتصالات و سپس فرو ريختن كل سازه شود. امروزه بناها را بايد به گونه اي طراحي كرد كه هرگاه زمين دچار حركت، لغزش و يا لرزه شديد شد، كل سازه بطور يكپارچه جابجا شود. گزارش هاي نقشه برداري و اطلاع از روند حركت گسل ها و مطالعات ژئوتكنيكي محل احداث سازه ها، بصورت توام، دست مايه بسيار قوي براي مهندسين محاسب خواهد بود و چشم پوشي و يا بي اثر شمردن نتايج مطالعات، مشاهدات، محاسبات و گزارشات نقشه برداري به هنگام محاسبه و تحليل سازه ها آثار ويرانگر و زيانباري را در هنگام وقوع زمين لرزه به دنبال خواهد داشت. نتيجه عمليات نقشه برداري دقيق بر روي گسل هاي تهران، بخصوص گسل هاي واقع شده در بستر شهر، براي مهندسين دست اندركار اجراي مترو، شبكه هاي آب و جمع آوري فاضلاب، خطوط انتقال گاز و برق نيز بسيار مفيد است. در تهران بزرگ، بيشتر امكانات اقتصادي، تجاري، اجتماعي، فرهنگي، مالي و سياسي كشور متمركز شده است، به همين سبب ضروري است كه براي حفظ اين سرمايه ها در مقابل عوامل مخرب طبيعي نظير زمين لرزه، كليه توانائيها و دانش فني و مهندسي موجود در بخش دولتي و خصوصي را بكار بگيريم تا در هنگام بروز حادثه، در هريك از زمينه هاي ياد شده خسارت به حداقل ممكن برسد و در بعد انساني نيز هيچ و يا كمترين تلفات را شاهد باشيم. تمركز جمعيت در بسياري از مناطق تهران بزرگ، خصوصا بخش هاي مركزي و جنوبي شهر و گنجايش اندك خيابانها و كوچه ها نسبت به جمعيت و فرسوده بودن ساختمانها در بافت هاي قديمي شهر و محصور شدن منازل و ساختمانها در ميان شبكه هاي اشتغال زا مانند لوله هاي گازرساني و خطوط انتقال برق همگي از عواملي هستند كه به هنگام بروز زمين لرزه خسارت و تلفات را به دو و يا سه برابر افزايش خواهند داد. به منظور كاهش ميزان تلفات انساني و زيانهاي مالي، فرهنگي و سياسي و.. در هنگام بروز زمين لرزه، اقدامات زير در شرايط كنوني (آرامش نسبي زمين در تهران بزرگ ) از سوي وزارت خانه ها، سازمانها و نهادهاي مسئول بسيار ضروري است: - 1 بتدريج ساختمانهاي قديمي و غيرمقاوم تخريب و با دانش مهندسي روز بازسازي شوند. - 2 خيابانهاي كم عرض تعريض شوند تا در هنگام بروز زمين لرزه تردد خودروهاي امداد رساني و آتش نشاني به سهولت انجام گيرد. - 3 شيرهاي ايمني خودكار به تعداد كافي در مسير لوله هاي گازرساني نصب شوند. - 4 گسل هاي تهران و اطراف آن و ساختمانهاي بلند و پلهاي مهم به صورت دوره اي و مداوم با ابزار و وسائل مدرن، نقشه برداري شوند و نتايج عمليات و اندازه گيري هاي نقشه برداري در مورد حركت و جابجايي گسل ها و سازه ها به صورت منظم منتشر شده تا دست اندركاران طراحي و اجراي ساختمانها و تاسيسات درون شهري از قبيل مهندسين و مجريان ساختمانهاي مسكوني، اداري، تجاري، خطوط مترو، خطوط گازرساني، خطوط انتقال برق، خطوط انتقال آب و جمع آوري فاضلاب و... با بررسي و اطلاع از جهت و مقدار حركت گسل ها در هر دوره اندازه گيري، نسبت به مقاوم تر نمودن كليه سازه ها و شريانهاي حياتي يادشده در مقابل زمين لرزه بكوشند و با علم به اينكه كليه ساخت و سازهاي درون شهري تحت تاثير فعل و انفعالات و استرس هاي دروني زمين مرتبا در حال تغيير شكل، جابجايي، نشست و حتي حركت آهسته هستند فقط به پايداري كنوني و ظاهري اين قبيل تاسيسات و ساختمانها و شريانهاي حياتي نينديشند و جانب احتياط را براي لحظه حادثه و زمانهاي بحراني حفظ كنند. زمين لرزه زائيده فعل و انفعالات و استرس هاي دروني زمين و جمع شدن تدريجي انرژي تغيير شكل در مدت دهها و صدها سال و رها شدن ناگهاني آن انرژي هاي اندوخته شده است. پديده زمين لرزه امري طبيعي است و بروز يا عدم بروز آن از دست بشر خارج بوده و پيش بيني قطعي زمان وقوع آن نيز غيرممكن است. بديهي است آسيب و زيانهاي ناشي از زمين لرزه در شهرهاي بزرگ و پرجمعيت بيشتر از شهرهاي كوچك و كم جمعيت است. با مطالعه آثار و گزارش هاي رسمي منتشر شده در نشريه ها و كتابهاي مهندسي داخل و خارج به نكات اساسي از اين قبيل پي مي بريم: ساختمانهايي در برابر زمين لرزه هاي شديد پايدار مانده اند كه تخصص هاي گوناگون مهندسي مرتبط با صنعت ساختمان در احداث آنها نقش داشته اند و هريك از مهندسين مجري، مسئوليت كارهاي تخصصي خود را بعهده داشته است. بديهي است كه مرحله اجراي سازه ها مهمترين بخش از مراحل احداث آنها به شمار مي آيد و بنابه پيشرفت پروژه، مهندسين هر رشته مكلف نظارت مستمر و دائمي بر امور مربوط به رشته خود مي باشند و بايد از نظارت هاي غير مستمر بپرهيزند و در تمام مراحل اجراي پروژه حضور داشته باشند. مهندسين نقشه بردار از آن دسته مهندسيني هستند كه از زمان مطالعه طرح تا تهيه نقشه هاي توپوگرافي و در تمام مراحل اجرايي سازه ها حضور مداوم و پرمسئوليتي دارند. مهندسين نقشه بردار، عمران، معماري، برق و تاسيسات مكانيكي از جمله مهندسيني هستند كه در تمام مدت زمان اجراي سازه ها بايد در كارگاه حضور داشته باشند و با توجه به رشته تخصصي خود، گروههاي فني مهندسي را سرپرستي و هدايت نمايند. لازم است مقررات ملي نقشه برداري مرتبط با صنعت ساختمان و شهرسازي و مسئله اندازه گيري حركت گسل ها و سازه هايي كه در حال ساخت و يا بهره برداري هستند هرچه زودتر تدوين گردد. اميدوارم با همكاري و همفكري همه مهندسين رشته هاي نقشه برداري - عمران معماري - شهرسازي - برق - تاسيسات مكانيكي و ترافيك شاهد احداث ساختمانهاي مقاوم در مقابل زلزله و ديگر عوامل مخرب طبيعي باشيم و بافت خيابانها و محله هايي از تهران كه شكل هندسي مناسب و طرح دلپذيري ندارند، با تغييرات اساسي اصلاح و يا نوسازي شوند. مهندس عزت الله محمدي عضو سازمان نظام مهندسي ساختمان استان تهران