Hamshahri corpus document

DOC ID : H-771029-43672S4

Date of Document: 1999-01-19

تعليمات مدني، پيش نياز جامعه مدني بررسي جايگاه درس تعليمات مدني براي پرورش انسانهاي مدني در نظام آموزشي ايران و جهان * محور اساسي تعليمات مدني برمبناي سه حق مدني، سياسي و اجتماعي است * تعليمات مدني، به هر قصدي كه اجرا شود، محمل آن نظام تعليم و تربيت رسمي و آموزشهاي غيررسمي است سرآغاز جامعه مدني (Society Civil) عنواني است كه گرچه مباحث آن به چندين قرن پيش مي رسد، ولي بنابه ضرورت اجتماعي، از نو موضوع گفتمانهاي بسياري در كشور شده است. با اين همه كه در مدت اندكي در مباحث زيادي اطلاعات عديده اي درباره شكل و سياق كار جامعه ارائه گرديده است، نتايج به دست آمده از تحليل گفتارها نشان مي دهد، ديدگاههاي عرضه شده، بيشتر درباره ويژگيهاي جامعه مدني و تفسير اشكال متعدد آن بوده و در اين ميان، از راهكارهاي نظامدار براي دست يابي به جامعه مدني كم تر بحث شده است. نوشته حاضر به يك راهكار بنياني مي پردازد كه آن، عملكرد نظام تعليم و تربيت به منظور پيشگامي براي دست يابي به جامعه مدني است. جامعه مدني را انسانهاي مدني شكل مي دهند، انسانهايي كه به دور از كنشهاي شاخص جامعه مدني اند جز ايجاد مانع و خطر رخ داد ديگري را سبب نمي شوند. انسانهايي كه با ساخت جامعه مدني آشنايي دارند و به فهم آن نايل آمده اند، تلاش مي كنند به حقوق مفروض خود برسند، آن راتثبيت و براي تقويت آن برنامه هايي را تدوين كنند و يا آن كه تدوين كنندگان را ياري رسانند. كودكان، نوجوانان و جوانان اعضايي از يك جامعه اند كه به طور كامل به اصول و پايه هاي جامعه مدني آشنايي ندارند. جامعه براي برقراري چرخه منظمي از مدنيت، به ناچار بايد به تعليم اعضاي ناآموخته بپردازد. محور اساسي تعليمات مدني برمبناي سه حق مدني، سياسي و اجتماعي است; يعني، حقوقي كه تي. اچ. مارشال (Marshall) پيشنهاد كرده است. افزون بر اين، ديدگاههاي ديگري هم درباره موضوع تعليمات مدني ارائه شده در است برخي اسناد، موضوع تعليمات مدني را سياسي دانسته اند يعني، تعليمات مدني نه فقط ويژگي سياسي يك جامعه رابرمي تابد، بلكه اهداف سياسي هم دربردارد. تعليم و تربيت ارتباط مستقيمي با سياست برترين دارد هدف نظريه سياسي اين است كه بايد افراد سياسي براي جامعه بپرورد تا امور جاري سياسي را پذيرفته و به وظايف خود به درستي عمل كنند. اين مهم ازطريق فعاليتهاي تعليم و تربيتي و تحصيلي محقق فيلسوف مي شود سياسي انگلستان، سر ارنست باركر (Barker Ernest Sir) رابطه بين تعليم و تربيت و سياست را چنين روشن مي سازد، نظريه تعليم و تربيت، اساسا بخشي از نظريه سياسي است. تعليمات مدني به هر قصدي كه اجرا شود، محمل آن نظام تعليم و تربيت رسمي و آموزشهاي غيررسمي است. بنابراين مهم است كه اظهار مي دارد، پي ريزي جامعه مدني يا هر جامعه ديگر بدون توجه ژرف به ساخت عملياتي و نظامهاي باوري تعليم و تربيت امكان پذير نيست. تعليم و تربيت آزادانديش و فكور است كه با پي جويي و محقق ساختن اهداف تعيين شده، شعله پيروزي دست يابي به جامعه مورد نظر را افروخته تر مي كند. به هر روي، تعليمات مدني بخشي از برنامه هاي درسي آشكار و پنهان موءسسه هاي آموزشي اي است كه به اجتماعي كردن افراد براي زندگي در جامعه سياسي مي پردازد. اهداف آشكار و ملموس تعليمات مدني ميهن دوستي، شناخت تاريخ و ساخت موءسسه هاي سياسي، نگرش مثبت به قدرت حاكمه، قانون پذيري و هنجارمندي، باور به ارزشهاي پايه اي جامعه، نظير: برابري، اشتياق به مشاركت سياسي، درك كفايت سياسي و تبحر در تحليل ارتباطات سياسي است. گاه در دسترس گذاردن مواد درسي و اطلاعاتي به اعضاي جامعه ياري مي كند تا مدنيت را در سطح جامع تر و جهاني بپذيرند. در برخي كشورها، مدارس دوره هاي درسي و كتابهايي درباره تعليمات مدني، تعليمات اخلاقي و شهروندي، يا دولتي عرضه در مي كنند بعضي كشورها هم دروس تاريخ يا مطالعات اجتماعي اهداف اشاره شده را پوشش مي دهند و برنامه هاي تعليمات مدني غيررسمي براي بزرگسالان نيز ازطريق رسانه هاي جمعي ارائه مي شود. - 1 سياست تعليمات مدني و برنامه درسي آشكار اهداف عام و تعريف شده تعليمات مدني تشابه زيادي در بسياري از كشورهاي جهان نشان مي دهد. فهرستي از ارزشهاي حائز اهميت براي فراگيري عموم شهروندان در هر كشوري به صورت مستقل و آزادانه برگزيده مي شود، اما سياق كار در كشورهاي زيادي، بسيار به هم نزديك است. باتس (Butts)، تاريخ دان تعليم و تربيت امريكا پيشنهاد مي كند كه فهرست يادشده بايد ارزشهاي مربوط به وحدت اجتماعي (يعني عدالت، برابري، اختيار، مشاركت و پذيرش خود به مثابه عامل بهسازي جامعه ) و جمع گرايي ( يعني، آزادي، تنوع خواهي، شخص خواهي، جريان حق و حقيقت و حقوق بشر بين الملل ) را شامل گردد. فهرست مزبور ارزشهايي، چون آزادي، شكيبايي، انصاف، پاسداري از دوستي و احترام به استدلال و انديشه را در دربرمي گيرد برنامه هاي درسي تعليمات مدني بسياري از كشورها، مي توان عناصر بسيار مشتركي را يافت. با اين همه، برنامه هاي تعليمات مدني از كشوري به كشوري ديگر متفاوت جلوه مي كند. زيرا، نظامهاي رسمي و غيررسمي آموزش كشورها، گوناگون عمل مي كنند. كشورهايي كه داراي نظام آموزشي متمركزند، اهداف تعليمات مدني را بيشتر ازطريق وزارت آموزش و پرورش براي عموم يادگيرندگان در نظر مي گيرند; ولي در نظامهاي آموزشي غيرمتمركز اهداف تعليمات مدني به صورت محلي يا بومي هم تدارك مي شود. به ديگر سخن، نهادهاي آموزش منطقه اي افزون بر اهداف تعليمات مدني تعريف شده در مركز، اهداف ديگري را هم مي توانند انتخاب كنند و به تعليم آنها بپردازند. موءسسه هاي آموزشي رسمي معمولا تعليمات مدني را در دوره هاي آموزشي ابتدايي، راهنمايي تحصيلي و متوسطه اجرا مي كنند. تعليمات مدني در دانشگاهها و موءسسه هاي آموزش عالي و براي عموم بايد ازطريق رسانه هاي جمعي ارائه شود. افزون بر موءسسه هاي آموزش رسمي، ساير نهادهاي اجتماعي هم براي تعليمات مدني اهميت زيادي قايلند. خانواده به مثابه يك نهاد اجتماعي در تعليمات مدني نقش اساسي ايفا مي كند. در ايالات متحده امريكا، والدين در انتخابات مربوط به شوراي استاني اداره مدارس شركت مي كنند و از اين راه، به صورت غيرمستقيم بر شكل گيري زمينه لازم براي برنامه هاي درسي تعليمات مدني از گونه مورد نظر اثر مي گذارند. تصميمات تازه دادگاه عالي ايالتي در امريكا به خانواده ها و دانش آموزان اجازه مي دهد تا ارزشهاي موردنظر خود را بازنمايند. با اين همه، در ژاپن كه گروههاي مشاور خانواده ها در زمينه تعليمات مدني حضور دارند، اتحاديه ملي معلمان هم اثر بسيار زيادي بر سياست گزاري برنامه هاي تعليمات مدني مي گذارد. روشهاي متعدي براي تعليمات مدني پيشنهاد شده است. يكي از روشهاي معمول رويكرد مبتني بر يادسپاري است. يادگيرندگان ازطريق گوش دادن به سخنرانيها، خواندن كتابها، يادسپاري نصايح و... اصولي را كه براي زيست در جامعه مورد نياز است، فرا مي گيرند. پژوهشهايي كه در ايالات متحده، انگلستان و ساير كشورها انجام شده است، نشان داده اند كه استفاده از چنين روشي فقط به ميزان دانش افراد مي افزايد، ولي سبب تغيير نگرش افراد نمي گردد. زماني كه دانش با نگرش افراد آميخته مي شود، ضمانت اجرايي مي يابد و انگيزه زيادي براي استفاده از دانش در موقعيتهاي گوناگون پديد مي آيد. در برابر رويكرد مبتني بر يادسپاري براي تعليمات مدني، رويكرد مبتني بر حل مسئله قرار دارد. رويكرد حاضر مشاركت فعال و خلاق يادگيرندگان را مي طلبد، يادگيرندگان در قالب اين رويكرد، تلاش مي كنند با انجام دادن انواع پروژه هاي درسي، جامعه پژوهي، الگوسازي، انتقاد و... پايه هاي زندگي با ضابطه و آزادمنشانه را فراگيرند. بهره گيري از رويكرد مبتني بر حل مسئله، مهارتها، دانش و نگرش افراد را براي زندگي مدني تحت تاثير قرار مي دهد. - 2 برنامه درسي پنهان تعليمات مدني افزون بر برنامه درسي آشكار يا مستتر شده، بسياري پذيرفته اند كه برنامه درسي پنهان هم بر نگرشهاي مدني يادگيرندگان اثر مي گذارد. اين برنامه ها روابط مسئولان و فضاي لازم براي ابراز عقيده در مجامع گوناگون را دربرمي گيرد. پژوهشها نشان داده اند، در موسسه هاي آموزشي اي كه مديران امكانات مشاركت افراد را در اتخاذ تصميمها فراهم مي كنند، نگرش افراد براي رعايت قواعد زيست مدني تغيير يافته و تقويت مي شود. كشورهاي اروپايي و امريكايي، فرهنگ گروههاي همتا را به مثابه يك برنامه درسي نهاني مورد حمايت قرار مي دهند. آنها تلاش مي كنند از داده هاي فرهنگ گروههاي همتا براي پشتيباني امور اقتصادي و سياسي بهره گيرند. - 3 پژوهشهاي چند مليتي درباره تعليمات مدني در سال 1971 يك بررسي تطبيقي بزرگ مقياسي درباره اثرگذاري تعليمات مدني توسط انجمن بين المللي ارزشيابي پيشرفت تحصيلي انجام ابزارهاي شد بررسي حاضر برمبناي اهداف شناختي و نگرشي برنامه هاي تعليمات مدني تنظيم گرديد. آزمودنيهاي اين بررسي يادگيرندگان 10 ساله و 14 ساله و دانش آموزان دوره پيش دانشگاهي را دربرمي گرفت. كشورهاي شركت كننده در اين بررسي آلمان فدرال (سابق )، فنلاند، ايرلند، رژيم اشغالگر قدس، ايتاليا، هلند، زلاندنو، سوئيس و ايالات متحده بودند. آزمودنيهاي شركت كننده در بررسي 30000 نفر بود. نتايج حاصل از بررسي نشان داد كه در كشورهاي گوناگون، ميانگين نمرات دانشي نگرشي براي دو گروه سني 10 و 14 سال متفاوت است. در برخي كشورها، ميانگين نمرات دانشي و در بعضي ديگر ميانگين نمرات نگرشي زياد بود. تحليل رگرسيوني داده هاي حاصل از بررسي انجمن بين المللي ارزشيابي پيشرفت تحصيلي نشان داد كه فضاي دموكراتيك كلاسهاي درس، عامل مثبتي در دستيابي به اهداف تعليمات مدني در كشورهاي شركت كننده در بررسي بوده به است ويژه، تشويق هاي معلمان براي ابراز باورها از سوي يادگيرندگان تاثير مثبتي بر ميانگين نمرات بالاي شناختي و مشاركت فعال در مباحث سياسي داشت. از دو شيوه معمول براي تعليمات مدني، فقط شيوه فضاي كلاسي باز اثرگذاري خوبي نشان داده كارايي است اين شيوه در 9 كشور شركت كننده در بررسي ياد شده در فوق به اثبات رسيده است. به هر روي، آموزش و بازآموزي معلمان براي ايجاد چنان فضايي چندان سهل و ساده نيست. - 4 تحليل وضع موجود و آينده تحقق جامعه مدني در ايران نمودهاي رفتاري مردم و حاكمان كشورهاي پيشرفته نشان مي دهد كه به اهداف مفروض براي تحقق جامعه مدني دست يافته اند. آنان براي تسهيل فرايند محقق شدن جامعه مدني، اهداف موردنظر را سرلوحه فعاليتهاي تعليم و تربيتي قرار دادند و با كنشهاي مربوط به اهداف، راه حصول آنها را هموار كردند. امروز به روشني مي بينيم كه مدنيت در ممالك پيشرفته نمود پيدا كرده با است اين همه، ايفاي نقشهاي مدني در اين حال صورت ويژه اي داشته است. اگر حقوقي را كه مارشال براي هر شهروند پيشنهاد كرده است بپذيريم - يعني حقوق مدني، سياسي و اجتماعي - و به آن بسنده كنيم، تحليل وضعيت موجود نشان مي دهد كه شهروندان ايراني از سه حق مفروض بهره كافي نبرده اند. به علاوه، از ديدگاه تعليم و تربيتي، نه برنامه هاي درسي آشكار و نه برنامه هاي درسي پنهان، تحركي را در اعضاي جامعه دانش آموزي براي تحقق جامعه مدني پديد نياورده اند. اگر يكي از اهداف تعليمات مدني، قانون پذيري در نظر آيد، بدون هرگونه اقدام پژوهشي پيچيده، مي توان نشان داد كه افراد از پذيرش قانون يا از عمل به دستورالعملهاي قانوني سرباز مي زنند و كنشها و نمودهاي رفتاري جامعه موءيد اين نظريه اگر است بپذيريم كه ارمغان تعليمات مدني از طريق دوره هاي درسي رسمي رسيدن به اهدافي، نظير: رعايت بهداشت جامعه، وفاداري به ايده آلها و باورهاي شهروندان، قضاوت درست و پرهيز از پيش داوري و پذيرش هنجارهاي اجتماعي است، كسي لذت اين تحفه را به كامش نديده اگر است بپنداريم كه در كتابهاي درسي فرزندان جامعه، حقوق مفروض براي آنان به روشني بيان و تشريح گرديده است و آنان دست ورزي كافي به عمل آوردند، بس خيال دل انگيز و خوش بينانه اي است. اگر خيال كنيم كه برنامه ريزان درسي به اهداف جامعه مدني ارج مي گذارند و آن را در آثارشان پاس مي دارند، خوش باوريم. اگر بپنداريم كه معلمان از عهده آزمون باورهاي مربوط به جامعه مدني برمي آيند، خوش خياليم. بنابراين، نگارنده بر اين باور است، اگر به صورت همه جانبه، قيامي براي اصلاح ساخت تعليم و تربيت به ويژ تعليمات مدني صورت نگيرد، گامهاي نيم سوي جامعه رو به مدنيت امروز، فردا و پس فردا كم فروغ شده و فروخواهند افتاد. لازم است، خردورزي و انديشه آفريني را به دامان نظام تعليم و تربيت بازگرداند تا انسانهايي پرورش يابند كه نماينده جامعه مدني باشند. تعليم و تربيت متوجه به تعليمات مدني بايد زمينه مناسب كسب مهارتهاي زندگي در جامعه مدني را فراهم سازد. در نظام تعليم و تربيتي كه بيشتر فعاليتهاي يادگيرندگان معطوف به يادگيري طوطي وار يك دسته موضوعات درسي غيرمرتبط به مسايل اجتماعي است، انسانهاي شايسته زندگي در جامعه مدني پرورش نخواهند يافت. تعليم و تربيتي كه حافظه و حافظه پروري را نيكو مي پندارد و خود به ترويج انباشت اطلاعات در حافظه مي كند، جايگاهي براي انديشيدن و تامل نمي گذارد. راه سعادت كشورها در زمينه هاي زيادي وابسته به نظام تعليم و تربيت بوده است، هيچ يك از كشورهاي پيشرفته يا جهان اول با بي توجهي به تعليم و تربيت به جايگاه حاضر نرسيده اند. شكوفايي سياسي، اقتصادي، فرهنگي، صنعتي و... آنها در گرو تحولات بهينه تعليم و تربيت بوده است. كليشه اي نيست كه بپذيريم چون كشورهاي پيشرفته به تعليم و تربيت توجه نشان داده اند و رونق گرفته اند، ما هم بايد چنان كنيم. نظر بر اين است كه براي هر كاري يا دستيابي به هر موقعيتي، راههاي متعددي وجود دارد كه در ميان آنها، يكي از راهها راهبردي تر يا استراتژيك است. بهره گيري از راهبردي ترين رويكرد، اثرگذاري چشمگير خواهد داشت. راهبردي ترين رويكرد براي حصول به جامعه مدني، توجه به تعليمات مدني مبتني بر انديشه ورزي است. * محرم آقازاده