Hamshahri corpus document

DOC ID : H-771023-43627S2

Date of Document: 1999-01-13

داوري ودادگستري، فرازوفرودآن درتاريخ اسلام 7 عبدالمجيد معاديخواه سابقه داوري پيش از اين يادآور شدم كه در عصر بعثت، امام (ع ) با فرمان پيامبر ( ص ) سابقه قضاوت در يمن داشته اند. در گفته هاي خاطره داران اشاره به گزارش هايي است كه از قضاوت هاي ستايش انگيز امام ( ع ) به مدينه مي رسيده است و گاه چنان رسول خدا ( ص ) را به وجد مي آورده است - كه به گونه اي استثنايي - دندان آن حضرت در خنده اي رضايت بخش ديده مي شده است. ( ) 35 اين سخن از رسول خدا ( ص ) در گويش ياران بود كه در ستايش داوري امام مي فرمود: علي (ع ) در داوري گوي سبقت را از همه ربوده است. بي ترديد اگر آن چه را درزمينه قضاوت هاي شگفتي آور و ستايش انگيز امام (ع ) در متون تاريخ و حديث آمده است گرد آوريم - و آن را از پيرايه هايي كه گزافه گرايان به آن فرابسته اند - بيالاييم، فزون از كتابي مستقل خواهد شد. خاطره اي از امام مجتبي (ع ) پيش از آن كه - به رسم تيمن - چند نمونه از داوري هاي آن حضرت را بياورم، خاطره اي را از امام مجتبي ( ع ) يادآور مي شوم كه در پايبندي پدر به بي طرفي گفته اند: پدرم پس از آن كه چند روزي ميزبان يكي از برادران مسلمان خود بودند، در جريان دادخواهي او قرار گرفتند. با صراحت او را يادآور شدند كه پايبندي به بي طرفي در داوري، مانع آن است كه من بتوانم در اختلافي داوري كنم كه يكي از طرفين دعوا را چندي ميزبان بوده ام. ( ) 36 پيش از اين نيز يادآور شده ايم كه امام (ع ) در خاطره خود اين شيوه را در راه و رسم پيامبر ( ص ) يادآور مي شدند. پيوند علوم با قضاوت آورده اند كه در روزگار قضاوت عمر، رويدادي او و همه حاضران را به شگفتي دچار كرد. سخن از زايمان دو زن در تاريكي شب بود; كه روشن نيست به چه دليل هر دو، مدعي مادري نوزاد پسر بودند، به هر حال واقعيت روشن نبود. عمر با حاضران به رايزني نشست و از شنيدن سخناني ستايش آلود - از شماري - به ستوه آمد و برآنان با تلاوت اين آيه قرآن نهيب زد كه: شما اي موءمنان از خدا پروا گيريد و در سخن به گفتار استوار پايبند باشيد; تا ديگر كارهايتان سامان يابد... ( ) 37 آن گاه اشاره به رايزني با شخصيتي كرد كه از انديشه اش در شكستن هر طلسم و گذشتن از هر بن بست مي توان سود برد. ذهن ها همه معطوف امام علي (ع ) شد و پرسيدند: مقصودتان ابوالحسن؟ است گفت: آري، مگر آزاده زني فرزندي چون او آورده؟ است شماري از حاضران گفتند: او را فراخوانيم كه در مجلس خليفه حضور يابد. اما پسر خطاب - در مقام اميرموءمنان - بر حاضران نهيب زد كه: اين ماييم كه اينك در اين بن بست به انديشه گره گشاي او نيازمنديم. اگر چنين است وظيفه داريم كه به ديدارش برويم. امام (ع ) - دور از هياهوي سياست و كشمكش قدرت - در بوستاني زمين را با بيل مي كاويدند و با چشمي اشگ بار زير لب چنين زمزمه مي كردند: مگر اين انسان چنين مي پندارد كه در ] نظام [هستي يله اش ؟ وانهاده اند( ) 38 با ديدن بلند پايه ترين شخصيت هاي سياسي آن روزگار - كه گويي مجذوب آن صحنه كار و عرفان بودند - لحظه اي دست از كار كشيدند و به سخن عمر گوش سپردند كه از بن بستي درقضاوت مي گفت و از آن حضرت كمك مي خواست. آورده اند كه امام ( ع ) مشت خاكي را از زمين برگرفتند - با مخاطب ساختن حاضران - حل مشكل را ساده تر از آن يادآور شدند. آن گاه دوشيدن شير از آن دو زن را فرمان دادند و با يادآوري اين نكته علمي كه شير مادران پسرزاي سنگين تر از زناني است كه دختري مي زايند، نوزاد پسر را از آن مادري دانستند كه شير او سنگين تر است. ( ) 39 نمي دانيم آيا اين نكته در آن روزگار ناشناخته بوده است، يا - ديگري جز امام ( ع )- به امكان حل مشكل از آن راه نينديشيده بوده است. به هر حال اين قضاوت از يك سو بيان گر امكان استفاده از داده هاي علوم در قضاوت است; از سوي ديگر سندي است گوياي رايزني و استبداد گريزي در قضاوت آن روزگار چه نياز به توضيح كه اينك ميان ما و روزگاري كه گواه قضاوت عمر - با رايزني، پسرعم و داماد پيامبر ( ص ) - بوده است، سده ها فاصله است. اگر با استناد به سندهايي از اين دست نتيجه مي گيريم كه در فرهنگ بعثت براستبداد قضايي مهر بطلان خورده بوده است; نه به اين مفهوم است كه استبداد قضايي در آن روزگار و امروز - يا فرداهاي دور - مفهوم متفاوتي نيست. آن چه در آن ديروز و امروز و فردا را نقشي نيست، محتواي رايزني و استبداد است; چون مفهومي كه مي تواند چگونگي داوري ها را اثرپذير سازد. در گذشته اشاره شد و در آينده نيز - آن گاه كه به تحليلي گذرا از حكومت و روزگار عثمان مي پردازم - ناگزير بايد يادآور شوم كه اگر داوري در روزگار خلافت دو نخستين خليفه پيامبر (ص ) به استبداد قضايي آلوده نبوده است، نبايد چنين پنداشت كه سياست نيز آلوده استبداد نبوده است. قضاوت با محاسبه رياضي! اينك به نمونه ديگري از قضاوت هاي امام علي ( ع ) اشاره مي كنم كه در آن روزگار شگفتي آور امروز بود نيز - اگر عنصر زمان و پي آمدهاي گردش روزگار را از ياد نبريم - از آن چون قضاوتي شگفتي آور و ستايش انگيز ياد مي كنيم. - 35 همان ص 841842 - 36 همان 802803 - 37 قرآن كريم سوره احزاب آيه 70 - 38 قرآن كريم سوره قيامت آيه 36 - 39 كنزالعمال ج 5 ص 830833