Hamshahri corpus document

DOC ID : H-771022-43609S2

Date of Document: 1999-01-12

نگرش فراشناختي و تاثير آن در فرآيند ياددهي - يادگيري نوشتار حاضر اين فرصت را فراهم آورده، تا پيامهاي جديد و راههاي تازه اي در مبحث فرآيند يادگيري و ياددهي، با عنايت به نگرش فراشناختي براي معلمان و علاقه مندان به امر تعليم و ترتيب مطرح شود. نگرش فراشناختي ( Metacognition) به معناي شناسايي و دانش انسان، نسبت به فرآيندها و توليدات شناختي خود انسان به كار رفته است. به بيان ساده تر نگرش فراشناختي به شناسايي و آگاهي انسان، نسبت به فرآيند و نتايج شناسايي ها و آگاهي هاي وي گفته مي شود. در نگرش فراشناختي سه موءلفه ( ) 1 دانش بياني يا دانشي كه با حقايق و اطلاعات سروكار دارد( ) 2 دانش رويه اي يا دانشي كه چگونگي و روش اجراي كار را بيان مي كند و ( ) 3 دانش زمينه اي يا دانشي كه علت انجام كار را بيان مي كند، جزء ابعاد اساسي اين نگرش هستند. اگر بخواهيم با نگرش فراشناختي راجع به فرآيند يادگيري دانش آموزي بنگريم، نخست معلم بايد از خود سئوال كند كه يك دانش آموز بايد چه حقايق و اطلاعاتي را براي يك موضوع ؟ بداند چگونه اين حقايق و اطلاعات را سازمان؟ دهد و چرا بايد اين موضوع را؟ بداند به عنوان مثال اگر دانش آموزي بخواهد با نگرش فراشناختي درباره يك موضوعي انشاء بنويسد در ابتدا بايد، اطلاعات و حقايق (دانش بياني )، مفاهيم كليدي آن موضوع را گردآوري و مسائل عمومي را از مسائل ويژه مجزا سازد، و آنگاه در جهت سازمان دادن آن تلاش كند (دانش رويه اي ) و در نهايت چرايي و شيوه بسط و تعميم را در نوشتن مشخص كند (دانش زمينه اي ).در حقيقت براي نوشتن انشاء بايد هرسه موءلفه بياني، رويه اي و زمينه اي مطرح شود. بنابر اين، معلمان بايد در هر آموزشي، اين سه موءلفه را به دانش آموزان آموزش دهند و تاكيد كنند كه از طريق ارزيابي، برنامه ريزي و خود تنظيم كنندگي فرآيند يادگيري را انجام دهند. به بيان ديگر، معلم در فرآيند آموزشي براساس نگرش فراشناختي ابتدا به ارزيابي مجموعه دانش و اطلاعات شاگرد مي پردازد. در حقيقت، معلم در اين فرآيند مانند پزشكي است كه نخست درجه حرارت علمي و ذهني ( MentalTemperatur)شاگرد را مشخص مي كند. به طور مثال در درس فارسي، در خصوص خواندن يك داستان و درك سمبل هاي آن توسط شاگرد، به ارزيابي مي پردازد. از اين طريق ميزان درك و تشخيص شاگرد را مي سنجد كه آيا مفهوم داستان را درك كرده يا؟ خير آنگاه پس از تحليل و ارزيابي، براي درك بهتر داستان، برنامه ريزي مي كند كه چه تكاليف و وظايفي را به شاگرد واگذار كند تا او هرچه بهتر بتواند داستان و سمبل هايش را درك كند، سپس دانش آموز با استفاده از دانش رويه اي چگونگي و شيوه انجام كار را انتخاب و شروع به درك داستان و سمبل هايش مي كند آنگاه از طريق خود تنظيم كنندگي، ميزان پيشرفت را در راستاي اهداف مشخص مي كند. در نهايت شاگرد با راهنمايي و هدايت معلم و با) 1 خود آغازگري Initiating- Self) 2 خود Obserمشاهده گري - vationSelf) 3 خود قضاوتي Judgement-Self مي تواند ميزان يادگيري خود را تنظيم و به درك داستان و سمبل هايش بپردازد. از اين طريق، تفكر انتقادي و منطقي او شكل گرفته و دانش و كنترل خود را به طور آگاهانه و داوطلبانه از طريق تعهد به يادگيري و دانش با استفاده از داربست هاي فكري، آمادگي عاطفي و ذهني و سطح توجه و تمركزش به عهده مي گيرد. كنترل فرآيند را از طريق دانش بياني رويه اي و زمينه اي به دست مي آورد. آنگاه با استفاده از مكانيسم هاي خود ارزيابي، برنامه ريزي و خود تنظيم كنندگي، بر رفتار اجرايي تسلط مي يابد و تغييرات مطلوب در رفتارش در ابعاد مختلف همچون طرز تفكر، مهارتهاي ذهني و مهارتهاي فيزيكي حاصل مي شود. با توجه به نگرش فراشناختي به دنياي كلاس درس راهبردهاي يادگيري و ياددهي به عنوان ابزاري طبيعي به كار گرفته مي شود تا اسباب تغييرات مطلوب در رفتار دانش آموزان را فراهم ياددهي سازد و يادگيري با عنايت به نگرش فراشناختي مي تواند زمينه درگيري علمي، شادابي عاطفي، سازندگي و خلاقيت، پختگي، بلوغ فكري و خود مسئوليت پذيري اجتماعي را، در دانش آموزان فراهم آورده، حس اعتماد به نفس آنها را در جهت يادگيري تقويت كند; به گونه اي كه با حداكثر انرژي از طريق خود راهبري، به امر يادگيري بپردازد و با ايجاد شركت سهامي فكر و انديشه با ساير دانش آموزان، گروهي فعال تشكيل دهد و كليه فرآيندهاي يادگيري كلاسي را آگاهانه زير نظر گيرند. از طريق نگرش فراشناختي مي توان ابزار به قدرت رساندن علمي و واقعي شاگردان را فراهم آورد و منابع انساني را تبديل به سرمايه هاي انساني كرد. در حقيقت در اين نگرش، فرمان رشد فراگيران را به خودشان مي سپاريم و آموزش از طريق قلب، وارد مغز مي شود. در اين نوشتار مي آموزيم كه شرط تحقق هر حركتي داشتن اهدافي است كه به همه فعاليتها و فرآيندها جهت مي دهد. در فرآيند ياددهي و يادگيري براساس نگرش فراشناختي معلمان نيازمند راهبردهاي منسجمي هستند كه مدديار علمي و تجربي آنها باشد. اينك 55 راهبرد كاربردي در خصوص ياددهي و يادگيري براساس نگرش فراشناختي بيان مي شود. اميد است اين تجربيات علمي و نظري، موجبات غناي تجارب در جهت حركت از تجارب شخصي و فردي به تجارب عقلي و جمعي در زندگي حرفه اي معلمان و مربيان شود. - 1 تهيه طرح درس براي درگير كردن همه شاگردان با يادگيري. - 2 رعايت اعتدال در سرعت تدريس به گونه اي كه سرعت تدريس را به خاطر بعضي شاگردان نامستعد يا مستعد كم و زياد نكند. - 3 تدريس يك موضوع در دفعات متعدد زماني. - 4 نوشتن جواب سئوالات توسط همه دانش آموزان به منظور افزايش قوه تفكر فراگيران، قبل از اينكه معلم دانش آموزان را از جواب صحيح آگاه سازد. - 5 بيان كلام نهايي و نتيجه گيري درباره مواد تدريس به منظور آفرينش يادگيري با معنا. - 6 پرسش و پاسخ در كلاس به گونه اي مطرح شود كه باعث اتلاف وقت و كندي سرعت درس نشود. - 7 رشد و پرورش احساس همكاري متقابل در ميان دانش آموزان. - 8 تقسيم دانش آموزان به گروههاي دو نفري تا از نظرات و برداشتهاي يكديگر استفاده كنند. - 9 انجام كار دسته جمعي دانش آموزان براي تكرار حقايق اطلاعات و موضوعات با صداي بلند، اين امر ممكن است با استفاده از كارت هاي ويژه يا علايم معلم صورت پذيرد. - 10 خاتمه بحث قبل از اينكه شاگردان خسته شوند. - 11 تمرين مهارتها توسط دانش آموزان تحت هدايت و راهنمايي معلم، به گونه اي كه دانش آموزان به تدريج به درجه تعالي برسند. - 12 معلم يك سري سئوال در مورد موارد تدريس شده به دانش آموزان بدهد و از همه آنها بخواهد به هر سئوال به صورت كتبي جواب كه دهند اين امر به منظور درگير كردن همه دانش آموزان در تمرين و تسلط به محتواي درسي است. از طرفي نوشتن ميوه تفكر است. - 13 نصب علائمي كه باعث حضور ذهن درباره يادگيري و زندگي شود ( اصولا 70 درصد يادگيري از طريق ديدن است. ) - 14 سئوالات يا بيانيه هايي طراحي شود تا علائم و شعارهاي مربوط به حقايق را تقويت كند. - 15 كاهش اضطراب در كلاس درس و كمك به شاگردان كه كاملا در يادگيري مشاركت كنند. - 16 ارائه بيانيه هايي كه موجب برقراري ارتباط صادقانه در خصوص قدرداني از شاگردان بشود. - 17 دروني كردن ارزشها از طريق تشويق جمعي دانش آموزان كه، اين امر موجب وحدت گروهي مي شود. - 18 توجه كامل به اظهار نظر دانش آموز به نحوي كه با دقت كامل به سخن وي گوش دهد. - 19 دانش آموزان بايد به طور مستقيم از جواب صحيح يا غلط وي در پاسخ به سئوالات آگاه شوند. معلم موظف است پاسخ صحيح را بيان كند (چون پاسخ صحيح بخشي از واقعيات است. ) - 20 مسائل شاگردان و يا خطاهاي آنها را به خاطر بسپاريد ولي آنها را مطرح نكنيد تا زماني كه در اين خصوص بتوان كمك و فكر موءثري ارائه داد، چون تكرار خطاي شاگردان باعث بدآموزي ديگران مي شود (و در واقع گاهي سكوت بهترين تنبيه است. ) - 21 ايجاد نشاط در هنگام تدريس به گونه اي كه كلاس سرد و خشك و بي روح نباشد. - 22 معلم بايد زمينه قدرداني از اتحاد استفاده بهينه از انرژي فردي، استفاده از هوش درخود مديريتي، برقراري ارتباط سالم و افزايش آگاهي شاگردان را فراهم آورد. - 23 چالش در امر يادگيري. براي مثال يك تكليف بايد موجبات چالش براي شاگردان را فراهم آورد تا فرصت يادگيري براي او ايجاد شود، نه اينكه موجبات خستگي و نوميدي او را فراهم سازد. - 24 معلم بايد فراتر از كتاب درس بدهد چون بعضي از شاگردان كتاب را در خانه ياد مي گيرند و بي انگيزه مي شوند. - 25 هر حرف و آموزش معلم نقش يك بيانيه را دارد و بايد متضمن تشويق همه دانش آموزان باشد كه بهترين كار خود را ارائه دهند. - 26 تقويت انتظارات دانش آموزان (اين تداوم تقويت زماني انجام شود كه سطح انتظارات دانش آموزان پايين بيايد. ) - 27 اخذ موافقت و افزايش مشاركت شاگردان در تدريس به منظور ايجاد احساس مالكيت رواني دانش آموزان. - 28 تشخيص سريع فعاليت شاگردان پس از ورود به كلاس به منظور استفاده عاقلانه از انرژي و توانايي شاگردان در ابتداي ورود به كلاس. - 29 طرح سئوال به نحوي كه موجب توجه شاگردان و تحريك تفكر آنان شود. - 30 از دانش آموزان خواسته شود تا يافته هاي خود را براي ساير دانش آموزان بيان كنند. - 31 توجيه دانش آموزان مبني بر اينكه امر يادگيري غالبا همراه با مشكلات و پذيرش خطر است، معلم در كلاس بايد، مشوق شاگردان در پذيرش اين نوع خطرات باشد و به فراگيران بخواهيم تفهيم كند كه كلاس نيز مانند زندگي غم و نشاط دارد. - 32 آموزش شاگردان مبني بر اين كه اعمال خود را به طور سازنده و با آزادمنشي مورد بررسي و ارزشيابي قرار دهند. - 33 آموزش شاگردان مبني بر اين كه چگونه تفكر و احساسات خود را بنويسند. - 34 آموزش به نحوي كه موجبات تحريك و تمرين هوش طبيعي شاگردان را فراهم نمايد. - 35 آموزش به نحوي كه شاگردان هر لحظه منتظر سئوال كردن معلم باشند. - 36 به دانش آموزان گفته شود كه كليه رهنمودها در تمامي زمينه ها فقط يكبار اعلام مي شود، زيرا اين امر باعث خوب گوش كردن و مسئولانه زندگي كردن فراگيران مي شود. - 37 در ميزان و تعيين تكليف منزل نظر شاگرد لحاظ شود زيرا يك تكليف خوب بايد به خوبي طراحي شود وشاگرد را متقاعد كند. - 38 خصوصيات انفرادي دانش آموزان را در تكليف مد نظر قرار دهند. - 39 معلم در لحظات كوتاه به سخنان شاگرداني كه تكليف خود را انجام داده اند گوش دهد. - 40 مشاركت دادن اولياي فراگيران در تكليف مد نظر قرار گيرد. - 41 تكاليف منزل بايد از فعاليتهاي كلاسي كاملا متمايز باشد، چون اگر مشابه كار كلاس باشد، شاگرد خسته و بي انگيزه مي شود. - 42 تدريس هر موضوع با شيوه هاي مختلف تدريس به دليل متفاوت بودن سبك يادگيري شاگردان. - 43 تكاليف شاگردان به دقت مورد بررسي قرار گيرد چون توسط تكليف، معلمان مي توانند واقعيتهاي منزل و اوليا و واقعيتهاي مدرسه را مورد بررسي قرار دهند. - 44 معلمان بايد مجموعه كار هر شاگرد را جمع آوري كرده و براي هر شاگرد پرونده يا شناسنامه كاري تشكيل دهند. - 45 سئوالات امتحاني بيشتر از نوع تحليلي باشد تا زمان بيشتري صرف يادگيري با معنا شود. - 46 كارنامه شاگرد بايد واقعا معرف و شاخص مهارتها و پيشرفت شاگرد باشد. - 47 در كلاس درس مفاهيم به صورت ريشه اي تدريس شود. - 48 معلم به ترتيب از شاگردان بخواهد تا پرسشي مطرح كنند تا شاگردان ديگري پاسخ دهند. - 49 گزارش هاي ابتكاري از شاگردان خواسته شود به طور مثال از فراگيران بخواهيم تا مطلبي در مورد اهميت درختان بنويسند. - 50 برجسته كردن جلوه هاي يادگيري توسط معلم به نحوي كه از فراگيران خواسته شود تا روابط علت و معلولي هر موضوع را بيان كنند. - 51 معلم از دانش آموزان بخواهد تا شباهت ها را مشخص كنند، اين كار باعث تمرين مهارت ها، تميز دادن و ادراك مي شود. - 52 معلم از دانش آموزان بخواهد تا تفاوت ها را مشخص كنند و از اين طريق باعث رشد و تمرين مهارتها و تشخيص ادراك ها شود. - 53 از دانش آموزان خواسته شود كه از يك موضوع معين خلاصه نويسي كنند، چون اين كار باعث تقويت مهارتهاي تفكر جامع مي شود. - 54 از دانش آموزان خواسته شود كه در مورد يك موضوع معين فكر كرده، نكات مهم موضوع را پيش بيني كنند. - 55 دانش آموزان براي تمرين تفكر بر روي موضوعات واقعي زندگي تشويق شوند; اين امر موجب انگيزش مطالعات آكادميكي براي شاگردان مي شود. * دكتر عباس خورشيدي