Hamshahri corpus document

DOC ID : H-771020-43587S2

Date of Document: 1999-01-10

داوري و دادگستري، فرازوفرودآن درتاريخ اسلام 4 عبدالمجيد معاديخواه - 3 داوري از استبداد قضايي! نمي دانم آيا تاكيد پيامبر ( ص ) - در گفتار و رفتار - بر بي طرفي قاضي شگفتي انگيزتر است، يا تاكيدهاي آن حضرت بر رايزني در داوري; كه چون ژرف بنگريم داغ باطله ايست بر استبداد قضايي! در 14 قرن پيش از اين. ناگزير به اين اعتراف تلخ ام كه امروز بخش عظيمي از نسل جوان و دانشگاهي - به دليل هايي كه در اين تنگنا نمي گنجد - از هر گفتمان ديني روي گردان شده است! با اين همه، نگارنده با اصرار از اين نسل مي خواهد كه خود را در شنيدن و خواندن در تنگنا اگر نگذارد از متوليان ديني - به هردليل - رنجشي دارد، اين احتمال را ناديده نگيرد كه ميان زلال ديانت با آن چه به نام دين مطرح است - يا در عمل اين و آن رنجش آور است - مرز بايدگذاشت. به هر حال هر مسلمان آگاهي مي تواند به سندهايي افتخار كند كه در آن بر رايزني در قضاوت - قرن 14 پيش از امروز! - تاكيد شده است. در اين فرصت به روايت خاطره اي از امام علي ( ع ) بسنده مي كنم. او از پرسش و پاسخي ياد كرده است كه موضوع آن قضاوت در تخاصمي ست كه در آن جاي شبهه است. پيامبر ( ص ) در پاسخ او فرمود: در چنين موارد قضاوت را ميان فقيهان و دين باوران خداپرست به رايزني بگذاريد. مباد با راي و اجتهاد فردي قضاوت شود. ( ) 11 جمع بندي تعارض روايت ها فرصت را در اشاره به اين نكته مغتنم مي شمارم كه در سرنوشت قاضي خطاكار تعارض آشكاري ميان روايت هاست در شماري روايت ها براي او يك حسنه - در برابر ده حسنه قاضي مصيب - ذكر شده است. در روايت هايي ديگر، از آتش به عنوان كيفر قاضي كه با اجتهاد شخصي دچار خطاست، ياد شده است. شايد در جمع بندي بتوان گفت: آتش كيفر قاضي خطاكاري ست كه شرايطي چون رايزني را ناديده گرفته باشد و با استبداد قضايي حكمي نادرست صادر كرده باشد. روشن است كه چون قاضي در رعايت شرايط - از آن جمله رايزني - كوتاهي نكرده باشد، سزاوار كيفر نيست. - 4 تعادل اخلاقي تاكيد بر پرهيز از داوري در حال خشم، گوياي ضرورت تعادل اخلاقي در قاضي ست. در رهنمودهاي رسول خدا بر اين نكته تاكيد شده است. ( ) 12 شرح آن را به آينده وامي گذارم كه اثرگذاري اين رهنمود را بر فرهنگ قضاوت - در راه ورسم شماري از قاضي هاي عصر خلافت - خواهيم ديد. - 5 آزادي از فشارهاي رواني تاكيد بر پرهيز از قضاوت در شرايط گرسنگي و تشنگي، گوياي آن است كه هرگونه فشار رواني مي تواند زمينه ساز خطاي قاضي باشد. ( ) 13 در اين زمينه نيز در رفتار ياران پيامبر ( ص ) - در كرسي قضاوت ها - براي ما نكته هايي آموزنده است. - 6 صلاحيت فتوا در گذشته مرز مشترك فتوا و قضاوت را يادآور شديم. در فرهنگ بعثت از كساني در كرسي داوري استفاده مي شده است كه شايستگي اجتهاد و فتوا داشته اند. از كاستي هاي دستگاه قضايي كاستن از اين شرط است به دليل تنگناها; بي آن كه قلمرو اختيارات وسيع قاضي محدود شود. در قضاوت هاي ياران پيامبر ( ص ) - بويژه امام علي (ع )- خواهيم ديد كه چگونه دانش هايي جز فقه احكام، قاضي را در انجام مسئوليت ها ياري مي كند. آفات قضاوت با انديشه در آن چه در شرايط قضاوت يادآور شديم، تاحدودي مي توان آفات قضاوت را نيز شناخت خشم، عقده هاي رواني، تنگ چشمي و آزمندي، يك سونگري، ساده انديشي و نگرش سطحي و نيز شتابزدگي از آفت هاي شناخته ي قضاوت اند كه در شرح نمونه هاي قضاوت در عصر خلافت به آن مي پردازيم. تاكيد بر وحدت رويه نيز در ميان روايت هاي مربوط به قضاوت نكته اي ست بايسته تامل. ( ) 14 تاكيد بر صلح فزون بر آن چه گذشت از سيره پيامبر ( ص )خاطره هايي دهان به دهان مي گشت كه فرهنگ قضاوت را آشكارا اثرپذير مي ساخت. از آن جمله است تاكيدهاي مكرر آن حضرت بر واداشتن طرفين دعوا به صلح. در آينده تاثير اين تاكيدها را در قضاوت عصر خلافت خواهيم ديد. ام سلمه را خاطره هايي ست كه از آن مي توان نتيجه گرفت كه در نگاه پيامبر ( ص ) پيوند، حقوق و اخلاق را نمي توان ناديده گرفت. آن حضرت اصرار داشتند كه تا آن جا كه امكان پذير باشد، بهتر است دو طرف را به صلح واداريم; تا پس از فصل خصومت با موازين خشگ قانوني، زنگاري از كدورت دل طرف محكوم را تيره نكند. ام سلمه در خاطره هاي خود نكته هاي سودمند ديگري را نيز يادآور شده است كه از آن مي توان نكته هاي فراواني آموخت. قضاوت وجدان از آن جمله است تاكيدهاي رسول خدا ( ص ) به امكان خطا در داوري! آن حضرت - به رغم مقام بلند و قياس ناپذيرش با ديگران - چون اصرار طرفين دعوا يا يكي شان را در داوري مي ديدند و ناگزير از حكم مي شدند; هر طرف را مخاطب مي ساختند كه: من بر پايه بينه و سوگند - گواهي و قرائن محكمه پسند - ميان شما داوري مي كنم. با اين همه، فراموش نكنيد كه من بشري هستم و امكان خطا در داوري را به شما گوشزد اگر مي كنم همه چيز به سود يكي از طرفين باشد و درواقع - به دليل خطا و احيانا دروغ گواهان - محكوم مظلوم واقع شود، آن چه به طرف حاكم پرداخته مي شود - در قضاوت هاي مالي - قطعه اي از آتش است. ( ) 15 در اين تنگنا به جنبه كلامي خاطره هايي از اين دست نمي توان تنها پرداخت بايد اين نكته را آموخت كه در بهره وري از چنين آموزه هايي، ضرورت كار فرهنگي را - دركنار كار قضايي - بايد اهتمام ورزيد. بايد جامعه در رشد فرهنگي و اخلاقي چنان به اوج رسد، كه اگر به ناروا - در دادگاهي - برنده اعلام شد; حكم دادگاه وجدان را بر دادگاه هاي حقوقي مقدم بشمارد. - 11 همان ج 5 ص 812 - 12 همان ج 6 ص 101103 فزون بر 10 روايت - 13 همان - 14 همان ص 103 - 15 كنزالعمال ج 5 ص 847848