Hamshahri corpus document

DOC ID : H-771014-43535S2

Date of Document: 1999-01-04

داوري و دادگستري در فراز و فرود تاريخ اسلام 2 عبدالمجيد معاديخواه مرز مشترك فتوا و قضاوت يادآوري اين نكته سودمند است كه فتوا و قضاوت رادر اين نگاه مرز مشترك است، چنان كه مي توان گفت: رابطه اين دو، به اصطلاح عموم و خصوص مطلق بوده با است اين توضيح كه در فرهنگ بعثت، كسي بر كرسي داوري مي نشسته است كه خود را براي فتوا صالح مي دانسته است. در شمار فراواني از روايت هايي كه در آن حساسيت قضاوت مورد تاكيد است، پيام مشتركي ست براي كساني كه بر كرسي فتوا مي نشينند. ابتذال فتوا و قضاوت - در روند جدايي اسلام حاكم از زلال بعثت - بحث ديگري است كه در جاي ديگر بايد به آن پرداخت. در اين زمينه، پهنه پهناوري است براي پژوهش. اگر روزي بر آن شويم كه تاريخ قضاوت در اسلام را - آن گونه كه بايسته است - تدوين كنيم، فصل مهمي از آن روايت هايي است كه در آن بر حساسيت قضاوت تاكيد شده از است آن گسترده تر، فصلي است كه در آن از راه و رسم ياران پيامبر ( ص ) ياد خواهد شد; كه چگونه از نشستن بر كرسي داوري و فتوا احساس نگراني داشتند. در اين فرصت ناگزير به آن چه گذشت بسنده مي كنم; و تنها يكي از روايت ها را به عنوان نمونه مي آورم كه در آن به قاضي ها مسئوليت سهمگين شان گوشزد شده است: قاضي دادگستر، در رستاخيز چنان در تنگناي حسابرسي قرار مي گيرد كه آرزو مي كند كاش هرگز ميان دو تن به داوري نمي نشست! ( ) 5 مضمون پيام اين روايت چندان در متون حديثي مكرر است كه شايد نتوان در آن به ترديد دچار شد. چنين تعبيري را پيرامون قاضي دادگستر جز به حساسيت كرسي داوري در فرهنگ بعثت نبايد تفسير كرد. روشن است كه چنين هشدارهايي اگر جدي گرفته شود، دستگاه قضايي را چه سرنوشتي خواهد بود. - 2 جايگاه بلند قاضي! چنان كه مسئوليت قضاوت سنگين و سهمگين است، جايگاه قاضي و قضاوت نيز - با توجه به پيوند حق و تكليف - جايگاه بلندي است. در آ ينده خواهيم ديد كه پس از رهبر امت اسلامي، مقام كسي كه متصدي قضاوت است برترين جايگاه بوده است. در عصر خلافت - و پيش از اوج فتنه با حاكميت فرزندان ابوسفيان - شاهد اين واقعيت مي توان بود كه اشاره به آن را - در جاي خود - فرصتي خواهيم داشت. - 3 رهنمودهاي پيامبر ( ص ) و فرهنگ قضاوت فزون بر اثرگذاري سيره پيامبر ( ص ) در حساسيت جامعه اسلامي نسبت به قضاوت عمل و، رهنمودهاي آن حضرت را تاثيري ژرف بر فرهنگ قضاوت در تمدن اسلامي بوده است. در جمع بندي آن چه در اين زمينه مي توان - در نخستين نگاه به متون حديث - به آن اشاره كرد، دو فصل را به اين بحث بايد افزود: - 1 شرايط قضاوت - 2 آفات قضاوت پيش گيري از سوء تعبير پيش از آن كه شرايط و آفات قضاوت را - با استناد به سيره و رهنمودهاي پيامبر ( ص )- در دو فصل يادآور شوم، ناگزير بايد به اين نكته اشاره اي داشته باشم كه: باآن چه ياران رسول خدا (ص ) از آن حضرت پيرامون سنگيني مسئوليت قاضي شنيده بودند، مي رفت كه جامعه اسلامي به تنگنايي دچار شود. پيامبر خدا ( ص ) را درپيش گيري از اين سوء تعبير سخناني ست در تشويق ياران به پذيرفتن اين مسئوليت، با تكيه بر امداد غيبي. در ميان همان روايت هايي كه پيش از اين به آن اشاره شد، اين نكته نهفته است كه قاضي، تا آن گاه كه با خلوص بر كرسي داوري بنشيند، در پناه حمايت فرشتگاني است، اين حمايت با گرايش هوس آلود و تبعيض آميز او قطع خواهد شد. ( ) 6 پاورقي ها: - 5 همان ج 6 ص 93 حديث شماره 14988 - 6 همان ج 6 ص 92 سه روايت با همين مضمون