Hamshahri corpus document

DOC ID : H-770214-41238S1

Date of Document: 1998-05-04

آيين هاي سوگ بزرگ در شهادت حسين بن علي (ع ) فرهنگ مردم مكان ها، آداب و مراسم عزاداري محرم در ايران اشاره: اي دل به مهر داده به حق، دل سراي تو وي جان به عدل كرده فدا، جان فداي تو اي كشته فضيلت جان كشته غمت وي مرده مروت، ميرم به پاي تو تمام كساني كه به بشريت خدمت كرده اند، حقي بر بشريت دارند ازراه علم يا صنعت و هنر، يا اكتشاف و اختراع و يا حكمت و فلسفه و.. ولي هيچ كس به اندازه شهداي راه حق بر بشريت حق ندارد. عاشورا، حماسه خونين، قيام سرخي است كه عالي ترين جلوه گاه مكتب شهادت است. حادثه تاريخ كربلا، اسلام را تحت تاثير قرار داده وموجب ريشه گرفتن اين واقعه در فرهنگ مسلمانان شده است چون ادبيات و به هنر، عنوان دو مقوله فرهنگي، بيان كننده اعتقادات و باورهاي يك جامعه است، لذا عاشورا در ادبيات و هنر ايران ريشه اي عميق داشته و در قالب مجالس عزاداري، تعزيه، شبيه خواني و تمثال گرداني و... نمود پيدا كرده است. اين مقاله، جلوه هاي فرهنگي مختلف قيام خونين سالار شهيدان حضرت حسين بن علي (ع ) را در قالب رسم ها و سنت هاي جاري در ميان مردم ايران نمايان مي سازد. اماكن عزاداري عزاداري حسين بن علي ( ع ) سالار در شهيدان، مساجد، تكيه ها و خانه ها انجام مي گيرد تكيه، خانه و يا محوطه اي است كه براي روزهاي عزاداري ماه محرم و صفر، آن را سياه پوش مي كنند. به عبارتي ديوارها، ستونهاي آن را با پارچه هايي كه با اشعار سروده شده مربوط به وقايع صحراي كربلا در كادرهاي تزئيني قلمكار، مزين شده است، مي پوشانند. اين پارچه ها راكنيفه (Kanife) مي نامند. پرچمها و علم ها و كتل ها تا روز عاشورا در اين تكيه ها قرار داده مي شوند. در گوشه اي نيز، منبري براي روضه خواني قرار مي دهند. چادري نيز، قسمت هاي زنانه و مردانه را از يكديگر مجزا مي كند. تكيه ها نيز اغلب خانه هايي هستند كه صاحبان آنها نذر دارند هر ساله خانه خود را براي عزاداري، تكيه ببندند و تمام خرج هيات را بپردازند، ولي خرج مساجدي كه براي عزاداري آماده مي شوند، از خود اهالي محل جمع شده و بدست معتمدين محل خرج هيات مي شود. مراسم عزاداري از روز اول تا روز نهم محرم كه آن را تاسوعا مي نامند، عزاداري درتكيه ها و مساجد انجام مي گيرد و آن هم فقط شبها. فقط بعضي از هيات هاي عزاداري، شبهاي هشتم و نهم دسته هاي سينه زني به راه مي اندازند. از شب هفتم محرم به بعد، ذكر وقايع كربلا است و تا قبل از آن، فقط مراسم روضه خواني اجرا مي شود. شب هفتم محرم به ذكر واقعه حر ( Horr) شب هشتم به ذكر فداكاريها و شهادت علي اكبر پسر نوجوان امام حسين ( ع ) و شب دهم به ذكر جانبازيها و شهادت حضرت عباس ابن علي (برادر شجاع امام حسين ( ع )) كه علمدار سپاه بود، از مي گذرد صبح روز دهم، از اعمال امام حسين (ع ) ياد مي شود و بالاخره از شهادت آغاز او مراسم، از روز عاشورا و از صبح خيلي زود است كه عزاداران كه مركب از سينه زنان و زنجيرزنان و سايرين هستند، در تكيه هاي مخصوص خودشان جمع مي شوند و بعد از صرف صبحانه دسته هايي تشكيل مي دهند و سينه زنان همراه با نوحه نوحه خوان به راه مي افتند. عزاداران به دو دسته تقسيم مي شوند و قبل از بيرون رفتن عزاداران، از تكيه، تمام علم ها و كتل ها و پرچم ها و علامت و كتيبه را بيرون مي برند. ترتيب قرار گرفتن اين علايم و نشانه به ترتيب زير است: اول پرچم سبز كه نشان دهنده سيادت بزرگان لشكر حسين ( ع ) و انتساب آنها به حضرت محمد (ص ) است، سپس پرچمي سرخ كه نشان دهنده ظلم و خون ريزي لشكر يزيد است. و بعد پرچمي به رنگ سياه كه نشان عزاداري و سوگواري براي حضرت حسين ( ع )است و در آخر پرچمي به رنگ سفيداست، كه نشان دهنده صلح خواهي خاندان حضرت محمد ( ص ) است. بعد از اين پرچم ها، نشانه دسته كه به آن علامت مي گويند، قرار مي گيرد. اين علامت بر روي دستهاي جوان قوي هيكلي بلند مي شود و بر روي دوشهاي وي قرار مي گيرد. چند نفر جوان قوي هيكل ديگر نيز، آماده هستند تا در موقع خود، علامت را از وي تحويل بگيرند. در پشت سر اين علامت، پيرمردها و ريش سفيدان محل با سري افكنده و دستهاي به سينه قلاب شده قرار دارند. حمل علامت از افتخارات هر جوان است. علامت به شكل ميله اي از آهن به صورت افقي است كه سرتاسر آن با تيغه شمشير و پر طاووس و چراغ آراسته شده است و همچنين مجسمه دو مرغ و مكعب به روي آن قرار دارد. بعضي ها به نشانه احترام و يا نذري كه دارند، هدايايي به شكل پارچه هاي ترمه نذر مي كنند و اين شالها را به علامت مي آويزند، گاهي جواني كه علامت را حمل مي كند، در جاي خود همراه با علامت مي چرخد كه در همين هنگام، مردم با صداي بلند صلوات مي فرستند و براي علامت كش اسفند دود كرده و در جلوي علامت قرباني مي كنند. اين علامت ها بسيار سنگين هستند. برخي مواقع نيز براي پاداش، پولي توسط مردم در دهان علامت كش قرار داده مي شود. بعد از حمل علامت، نوبت حمل كتل ها مي رسد. كتل ها چوبهايي به ارتفاع زياد هستند كه در فاصله اي يعني، دو حلقه در آن جاي داده اند كه پارچه هائي به رنگهاي سبز و سفيد و قرمز مانندپيراهن به روي اين حلقه ها پوشانده مي شودكه در سر چوب كتل، پنجه آهنين و يا قپه كه مانند گنبد است، مي گذارند. حمل كتل در دسته ها نشانه آن است كه بين تن 72 از ياران امام حسين (ع ) چندين نفرناكام از دنيا رفته اند. در گذشته اسبي نيز به رنگ سفيدانتخاب مي شد كه با پارچه اي آغشته به خون آن را مي پوشاندند و يا دو كبوتر خونين بال بر روي آن مي بستند اين اسب، نماد اسب امام حسين (ع ) ياذوالجناح بود كه بدون سوار به خيمه برمي گردد. در مورد فلسفه كبوترهاي خونين بال نيز، در ميان مردم چنين اعتقاد است كه حضرت فاطمه صغرا دختر امام حسين ( ع ) همراه كاروان به كربلا نمي آيد و اين كبوتران ظهر روز عاشورا، بالهاي خود را به خون آغشته مي كنند و به طرف خيمه ها و از خيمه هابه طرف مدينه پرواز مي كنند و بدين ترتيب خبر شهادت امام حسين ( ع ) ويارانش را به اهل حرم مي رسانند. در ميان دسته ها، گهواره اي به نشانه گهواره علي اصغر، فرزند شيرخواره امام حسين (ع ) نيز قرار دارد، كه توسط حرمله از سپاه يزيد شربت شهادت مي نوشد. اعتقاد بر اين است كه زماني كه يزيديان آب را به روي حضرت حسين (ع ) و يارانش مي بندند، امام حسين ( ع ) علي، اصغر را بر روي دستهاي خود بلند مي كند كه اگر به ما رحم نمي كنيد، به اين كودك شيرخواره رحم كنيد كه تيري از جانب حرمله بر گلوي كودك مي نشيند و او را به شهادت مي رساند. در دسته هاي عزاداري، بعد از كتيبه كتل ها، هيات قرار دارد و پشت كتيبه نيز كودكان خردسال، عزاداري ونوحه خواني مي كنند. و بعد از كودكان، جوانان سينه زن و زنجيرزنان قرار دارند كه با آواي سنج و نوحه عزاداري سر مي كنند ظهر عزاداري به حد اوج خود مي رسد، مردم در گوشه و كنار و در مسيرهاي عزاداري ايستاده و به تماشاي دسته ها مي پردازند. نذرها ادا مي شود، بعضي ها شربت مي دهند، بعضي ها كاه مي پاشند و گل به سر و صورت خود مي مالند. در ظهر علامت و كتيبه و علم ها و كتل ها به نشانه شهادت امام حسين ( ع ) و يارانش فرود مي آيند و پنجه ها و قبه ها از سر علم ها در آورده مي شوند و همه با ناله و زاري و برسر كوبان به مسجد و تكيه و محل هاي عزاداري مي روند و در آنجا با دستهاي گشوده به سوي آسمان، از خداوند طلب بخشايش مي كنند و خواسته هاي خود را طلب مي كنند. بعد از آن، به عزاداران ناهار داده مي شود كه معمولا از محل نذورات مردم تهيه مي شود و اعتقاد بر اين است كه هركس از اين غذا بخورد، تا سال ديگر تندرست هوا مي ماند كه تاريك مي شود، عزاداران براي اجراي مراسم شام غريبان (شب اول بعد از مرگ ) جمع مي شوند. شمع ها را روشن مي كنند و بدون علم و كتل به راه مي افتند و نوحه مي خوانند. تعزيه از جمله مراسم عاشورا، تعزيه وتعزيه خواني است كه نمايشي از واقعه كربلا است. در گذشته، تعزيه طرفداران بسياري داشت و از كوچك تا بزرگ تعزيه خواني را بيش از حد دوست داشتند. انواع نسخه هاي قديمي تعزيه با خطهاي خوش هنوز هم موجود است. نسخه هاي تعزيه خواني روي كاغذهايي به طول چندين متر وعرض پنج تا ده سانتي متر نوشته مي شد و هر نسخه متعلق به يك تن در بود اين ميان، تعزيه گردان يا كارگردان تعزيه، دائما در ميان تعزيه خوانان مي گشت و طرز خواندن آهنگ و نوبت هركسي را به او گوشزد مي كرد وموقع نواختن طبل نيز به نقاره چي تعزيه خوانها اشاره مي كرد دو گروه بودند. موافق خوان ها كه ياران امام حسين (ع ) وخود حضرت حسين ( ع ) بودند و مخالف خوانهاكه ياران يزيد و دشمنان امام حسين ( ع ) بودند، كه در اين ميان نوع پوشش واسلحه ها و لحن كلام هر دسته نشان دهنده هريك از اين دو دسته بود. مراسم تشرف به سلك سقايان از جمله مراسم جالب روزهاي محرم، مراسم تشرف به سلك سقايي است. سقاها گروهي از افراد هستند كه با پيروي از سرور و سالارشان، حضرت ابوالفضل ( ع ) كه در پايمردي و رشادت سرآمد روزگار بود، براي انجام تكليف معنوي خود در مراسم روز عاشورا شركت مي كنند. اين گروه به همراه عده اي ديگر كه سقا نيستند، در روزدوم محرم به بازار شهر مي آيند و با بستن لنگي به كمر و به دوش گرفتن مشك سقايي و در دست گرفتن جامي فلزي، در هيات ودستجات عزاداري ظاهر مي شوند. نذرها در روزهاي دهه اول محرم، مردم براي نيل به نيات و خواسته هاي خود، نذرهاي فراواني مي كنند كه از تنوع بسياري برخوردار است. بعضي از اين نذرها عبارتند از: پخش كردن شربت آب قند و آب در ميان عزاداران، قرباني كردن گوسفند و دام هاي ديگر، پختن نان و دادن صبحانه و ناهار به عزاداران، سقايي، زنجيرزني و سينه زني در دسته هاي عزاداري و... نشانه هاي ديگر در عزاداري نشانه هاي عزاداري نيز به سان نذرها، ازتنوع زيادي برخوردارند. در بخش اول به تعدادي از اين نشانه ها اشاره شد. از جمله نشانه هايي كه بخصوص در شهر كاشان رواج زيادي دارد، مي توان به موارد زير اشاره كرد: - 1 شش گوشه يا ضريح مبارك حضرت امام حسين (ع ) و شاهزاده علي اكبر كه در زمان عزاداري آن را آذين بندي مي كنند، - 2 نهر علقمه كه نمودي از بارگاه و قتلگاه حضرت ابوالفضل ( ع ) و يادآور تشنه كامي آن حضرت در كنار نهر پر آب علقمه است، - 3 شط فرات كه نقشي همانند نهر علقمه دارد - 4 نشان شير كه يادآور شيري است كه در عاشورا به حراست و حفاظت اجساد شهداي كربلا مشغول بوده است. اين شير، مرهون محبت حضرت علي (ع ) بود و براي پاسداري پيكر شهدا به قتلگاه كربلا آمد. - 5 نخل كه تابوت بسيار بزرگ و بلندي است كه به شكل تقريبا كجاوه است وآن را با پارچه هاي قيمتي سياه تزئين مي كنند و بر آن آيينه ها و خنجرها و شمشيرها نصب مي كنند و روز عاشورا به عنوان تابوت حسين بن علي ( ع ) در دسته حركت مي دهند. شاني تكللو در اين باره مي سرايد: كشته عشقم و آن نيست كه در شهر كسي نخل تابوت مرا بيند و شيون نكند. گردآوري و تاليف: فريده مجيدي خامنه