Hamshahri corpus document

DOC ID : H-770209-41182S1

Date of Document: 1998-04-29

عاشورا در آينه شعر فارسي باز اين چه شورشست كه... جستارگشايي: رخداد اندوهناك كربلا، بازتابگسترده اي در سروده هاي شاعران پارسي گو داشته است. از جمله برجسته ترين و پرمعناترين اين سروده ها، تركيببندي است از محتشم سراينده كاشاني، نامي دوره صفويه. اين تركيببند باشيوايي و رسايي در خور توجه حماسه غمناك كربلا را به گونه اي به سرايش كشيده كه باخواندن آن، ناخواسته اشك از ديدگان هرانساني فرو مي بارد. نوشته حاضر، مطلبي است پژوهشي و كوتاه درباره تاريخچه تركيببندسرايي در شعر پارسي و به فرجام به شيوه استاد محتشم كاشاني دراين زمينه پرداخته شده است. توجه دوستداران اهل بيت را به اين جستار جلب مي نماييم. سرويس معارف تركيببند غزل با قصيده اي است شبيه به ترجيع بند، به همين علت در قديم نويسندگان صناعات ادبي تركيببند را ترجيع نوشته اند. به عبارت ديگر، تركيببند شعري است مانند ترجيع بند كه داراي چند بند يا فصل متحدالوزن است و بندها با بيتي از يكديگر جدا مي شوند. با اين تفاوت كه در تركيببند اين بيت مستقل عينا تكرار نمي شود بلكه در پايان هر بند، بيتي جديد مي آيد و به شيوه مثنوي هر دو مصراع آن قافيه يگانه دارد. در تركيببند اين ابيات مستقل بايد مناسب بوده و از حيث معاني متمم و مكمل بند بالايي باشد. استاد جمال الدين محمدبن عبدالرزاق اصفهاني معروف به جمال الدين عبدالرزاق، از شعرا و قصيده سرايان بزرگ قرن ششم هجري، بيش از هر شاعر بزرگ ديگرتركيببند سروده است. معروفترين تركيببند او در مدح و منقبت حضرت ختمي مرتبت است كه آغاز آن چنين است: اي از بر سدره شاهراهت وي قبه عرش تكيه گاهت پس از او در قرون بعد، وحشي بافقي و محتشم كاشاني تركيببند دارند. محتشم كاشاني (م 996 ق ) در سوگندنامه و مرثيه سرايي يد بيضا دارد. تركيببند مشهور او را دوازده بند است و در آن به ذكرمناقبمكارم و مصائب حضرت امام حسين ( ع ) و واقعه جانسوركربلا پرداخته است. محتشم ديواني دارد حدود 14 هزار بيت كه شامل انواع شعر به سبك عراقيست، اما عمده شهرت او به سبب تركيببند مزبور است. بسياري از شاعران آن را استقبال كرده اما قدرت طبع و غناي عاطفه و صدق لهجه او را نداشته اند. محتشم، از شاعران دوره صفويه است. نخست شاعري قصيده پرداز و مديحه سرا بود و در قصيده سرايي و ساختن ماده تاريخ چيره دست. سپس در انواع شعر طبع آزمايي كرد اما در مقايسه با شاعران هم دوره اش توفيق چنداني نيافت و تنها بعضي از غزليات او دلنشين و قابل توجه است. شهرت و درخشش محتشم به خاطر تركيببند معروف و بي نظيراوست كه بسيار حماسي و حزن انگيز است و از لحاظ كاربرد صنايع ادبي همچون جمع و تفريق، مراعات النظير و تضاد شيوايي و لطافت دارد. درويش عبدالمجيد خان شكسته نويس معروف اين تركيببند را به خط شكسته نوشته است. همچنين در سالهاي اخير اين تركيببند به خامه استاد غلامحسين اميرخاني نوشته شده در سال 1365 ش از سوي انجمن خوشنويسان ايران انتشار يافته است. مطلعهاي دوازده گانه تركيببند محتشم از اين قرار است: مطلع بند اول: باز اين چه شورشست كه در خلق عالم است باز اين چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است مطلع بند دوم: كشتي شكست خورده ز طوفان كربلا در خاك و خون فتاد به ميدان كربلا مطلع بند سوم: كاش آن زمان سرادق گردون نگون شدي وين خرگه بلند ستون بي ستون شدي مطلع بند چهارم: بر خوان غم چو عالميان را صلا زدند اول صلابه سلسله انبياء زدند مطلع بند پنجم: چون خون حلق تشنه او بر زمين رسيد جوش از زمين به ذروه چرخ برين رسيد مطلع بند ششم: ترسم جزاي قاتل او را چون رقم زنند يكباره بر جريده رحمت قلم زنند مطلع بند هفتم: روزي كه شد به نيزه سر آن بزرگوار خورشيد سر برهنه برآمد ز كوهسار مطلع بند هشتم: بر حربگاه چون ره آن كاروان افتاد شور و نشور واهمه را در گمان فتاد مطلع بند نهم: اين كشته فتاده به هامون حسين تست وين صيد دست و پازده در خون حسين تست مطلع بند دهم: كاي مونس شكسته دلان حال ما ببين ما را غريب و بي كس و بي آشنا ببين مطلع بند يازدهم: اي چرخ غافلي كه چه بيداد كرده اي وز كين چها درين ستم آباد كرده اي مطلع بند دوازدهم: خاموش محتشم كه دل سنگ آب شد بنياد صبر و خانه طاقت خراب شد نوشته: قوام الدين خرمشاهي