Hamshahri corpus document

DOC ID : H-770203-41112S2

Date of Document: 1998-04-23

آب، آينه و مرگ نمائي از فيلم مسافران گزارشي از جلسه گفت وشنود دانشجويان با بهرام بيضايي وجود اساطير در قصه ها و نوع برخوردي كه ما با آنها نسبت داريم به 500 سال پيش و يا نسل گذشته كاملا متفاوت است و اين يك موصوع مسلم است كه ديدگاه امروزي ها با نقطه نظرات گذشتگان ما تفاوت داشته باشد. اشاره: بهرام بيضايي فيلمنامه نويس نمايشنامه نويس، و كارگردان مطرح سينماي ايران روز 29 فروردين ماه امسال در دانشكده هنر و معماري دانشگاه آزاد اسلامي به پرسشهاي دانشجويان رشته نمايش اين دانشكده درباره فيلم مسافران كه آخرين ساخته سينمايي وي محسوب مي شود، پاسخ گفت. مازيار شيباني فراز اين جلسه پرسش و پاسخ گزارشي تهيه كرده است كه مي خوانيد: چرا در طول فيلم، مادر، همواره اصرار مي كند كه از مرگ و ناراحتي صحبت نكنيد و حتي وقتي خبر ناگوار تصادف به او مي رسد باز بر اين موضوع تاكيد؟ مي كند بيضايي: بزرگترين علتي كه مادر همه را از بيان واژه هاي مرگ و نيستي برحذر مي دارد نوعي ميل به جاودانگي است. در تورات آمده است كه; در آغازكلمه بود. درواقع گذشتگان به اين اعتقاد داشته اند كه سخن قدرت دارد و به همين خاطر است كه وقتي كسي به سفر مي رود درباره او دعا مي كنند كه اين خود نشانه اي از اهميت دادن به اين مطلب است يا برعكس وقتي درباره شخصي نفرين مي كردند معتقد بودند كه اين كلمات او را دچار مشكل مي كند. براي نمونه مادر خود من هرگزدرباره كسي كلمه مريضي يا مرگ به كار نمي برد و هميشه مي گويد براي فلان كس عارضه اي پيش آمده، به او سري بزن. مطلب ديگر برخوردي است كه ما در فرهنگمان با موضوع هاي مختلف مثلا مي كنيم در زمان قديم اگر دختري مي خنديد، مي گفتندخودسر شده است يا براي نمونه وقتي كسي مي خواهد به سفر برود پشت سر او آب مي ريزند كه نشانه اي براي اميد به بازگشت و داشتن سفري بي خطر براي مسافر است. در ميانه داستان مي بينيم كه مستخدم هاي خانه روي درخت چاقومي كشند علت اين موضوع؟ چيست . بيضايي: .به طور كلي در گذشته براي اينكه متوجه شوند كسي مرده يا نه عكس العمل او را در برابر درد - مثلا زدن سوزن به پا - مي سنجيدند. در اين فيلم هم مستخدم ها براي اينكه بدانند درخت خشك شده يا نه به درخت چاقو مي كشند. علت بازي عروس با عروسكهاي كوچك در فيلم؟ چيست . بيضايي: . عروس دانشجوي هنراست و از وسايلي كه به ديواراتاقش آويزان كرده مشخص مي شودكه دانشجوي رشته بازيگري است كه به هرحال عروسكها نمودي از همين موضوع است. ديگر آنكه درخت و بزدر قصه هاي كهن نمادي از باروري محسوب مي شوند. بنابراين عروس دراين قسمت از همين مشخصه ها استفاده مي كرد. البته اين را هم مي دانيد كه در اسطوره ها و داستانهاي قديمي هميشه در بين موجودات طبيعت براي مفيدترين بودن در زندگي بشر، رقابت و كشمكش وجود داشته است كه نمودش را در فيلم مي بينيم. درباره علت حضور آينه درسراسر فيلم و اينكه اصلا چرا شماقصه را از كنار دريا آغاز كرده ايد، توضيح بدهيد. بيضايي: . در مورد حضور آينه بايد بگويم كه آينه را بايدحضور روايت دانست و اينكه چرا از دريا شروع كرده ام، بايد بگويم كه آينه و آبهر دو مظهر آناهيتا خداي نگهدارنده خانواده ها و باروري به حسابمي آيند. از سوي ديگر، نشان ازروشني و روشنايي است كه در ارتباطمستقيم با آينده قرار دارد. در اين ميان قضيه پيوند ناگسستني با مرگ نيز وجود دارد كه آينه درآخر فيلم نيز بر اين مطلب صحه مي گذارد. استفاده از آينه نيز نمادي از زايندگي هميشگي نور، روشني بخت و آينده اي درخشان است. در قديم آينه نشانه آناهيتا و چراغ دليل براي مهر به حساب مي آمده است به همين خاطر است كه براي خانه جديدهم، آينه و چراغ مي برند. چرا در ابتداي فيلم، شخصيتها خود را معرفي مي كنند و مي گويند كه در جاده تصادف مي كنند و؟ مي ميرند . بيضايي: . انگيزه من از شروع فيلم به اين صورت در وهله اول نشان دادن اين است كه اين فيلم واقعي نيست. درعين حال اين مساله حادثه (اكشن ) ايجاد مي كند كه ممكن است بر هيجان فيلم بيفزايد و همين طور اين مطلب بر روند داستان و پيشبرد آن بسيار كمك مي كند. اطلاع آنها از سرانجام خود به نوعي استفاده از شيوه تعزيه درفيلم است. من در نمايشنامه هايم مانندهشتمين سفر ندبه كعبه، يا در بعضي از فيلمهايم مثل غريبانه و چريكه تارا سعي كردم آن را تصوير كنم. شايد اگر تعزيه را دچار مشكل نمي كردند و اجازه مي دادند به مسير خود ادامه دهد ما صاحب نوعي از نمايش مي شديم كه به زندگي ما نزديكتر است و زندگي اجتماعي مان در آن تجلي مي يافت. من در اين فيلم سعي كردم ازتخته حوضي هم استفاده كنم كه به علت محدوديتهاي موجوداين مساله خيلي كمرنگ شد. اصولا در ساختمانهاي قديمي، خانه ها از راهروهايي كه در طبقه دوم قرار داشت و به همديگر مرتبط بود به نام غلام گردان برخوردار بود كه در اين فيلم هم مي بينيم كه عروس خانه در آن مرتبا به گردش مي پردازد. در اين گونه حوضي خانه ها، بزرگ در ميان خانه بوده است كه در عروسي و عزاها روي آن را مي پوشاندند و با تقسيم جايگاه بينندگان به زنانه و مردانه روي اين تخته انواع و اقسام نمايشها وآيينها را برگزار مي كردند. داستان فيلم در ساختماني انجام مي شود كه تالار بزرگي به نام هشت دري يا پنج دري دارد كه اين مراسم رادرواقع به يك شبيه خواني تبديل مي كند. آيا با مطرح كردن راننده فرزند 6با و عدم باروري در خانواده عروس مي خواستيد موضوع زايش در خانواده هاي كم درامد را بيان؟ كنيد . بيضايي: . موضوع عيالوار بودن راننده تريلي فقط بيان اين مطلباست كه باروري در خانواده هاي كم بضاعت وجود دارد، نيست. زيرازن روستايي هم در فيلم بچه دارنيست. اما مطلبي را كه مشخصا مي توان گفت زايش و اصولا نوزايي است كه بر كل فيلم حاكم است. در تمام آثار شما يك نوع پارادوكس وجود دارد، علتش ؟ چيست . بيضايي: . بله در بيشتر آثار من اين پارادوكس وجود دارد و كاملا مشخص نيست كه شخصيتهاي داستان دچارچه سرنوشتي مي شوند. من اصولا ميان واقعيت، غيرواقعيت و فراواقعيت مرزي قائل نيستم. كارهايي را كه ما مي كنيم ريشه اي واقعي دارند اما من به عنوان يك سينماگر بايد بتوانم در 100 دقيقه با توجه به اتفاقات حاشيه اي داستان، واقعيت رابه بيننده بازشناسانم. در پايان جلسه، بيضايي در پاسخ به سوالات حاشيه اي كه توسط دانشجويان مطرح شد، چنين گفت: صادق هدايت يك مترجم و داستان نويس بوده كه هر كس به فراخور حالش تعدادي از قصه هاي او را دوست دارد واز بعضي از آنها بدش مي آيد. - وجود اساطير در قصه ها و نوع برخوردي كه ما با آنها داريم نسبت به 500 سال پيش و يا نسل گذشته كاملا متفاوت است و اين يك موضوع مسلم است كه ديدگاه امروزي ها با نقطه نظرات گذشتگان ما تفاوت داشته باشد. - وام گرفتن از جملات برخي ازكتابها، مانند جهانگشاي جويني درآثار من، اجتنابناپذير است. بسيار بوده نمايشنامه هايي كه در آثار درام نويسان بزرگ عينا به چشم مي خورد و اين تنها به خاطر تاثيرپذيري آنهااز گذشتگان بوده نه تقليد صرف.