Hamshahri corpus document

DOC ID : H-770117-40949S3

Date of Document: 1998-04-06

شناخت ريشه هاي موسيقي كردي آشنايي با موسيقي ايران در ميان انواع بي نظير موسيقي هوره كردي، وشمشال قديمي ترند. عمر بعضي از انواع آنها بيش از هزار سال وحتي متعلق به قبل از ظهور اسلام در ايران است. اگرچه موسيقي سرناودهل ودوزله نيز قدمت بسيار دارند، اما درهوره كمتر تفسيرهاي جديد و ياصورتهاي نوعي ادوار بعد، رسوخ كرده است. به نظر مي رسد كلمه هوره ازاهورا يااهوره گرفته شده باشد. هوره آوازهاي كهن و خاصي است كه در بعضي از انواع آن، روايتهاي مربوط به اديان باستان ايراني و تقدس آگر (به معناي آتش ) يافت مي شود. اشعار آن هجايي است و از اين لحاظ هم شباهت با اشعار كتب مقدس و اوستا دارد. اين آوازها پس از گرويدن ايرانيان به دين اسلام، صورت و لحن خود را حفظ كرده، مضامين تازه را بازگفته است. سير تحول گونه هايي از آوازهاي هوره در صورتهاي ديگر همچون بيت خواني، آوازهاي همراه با دست زدن چپله مولودي خواني كه عمر كمتري دارند، ارتباطهوره را با آوازهاي مقدس و باستان مي نماياند. هوره از يكسو مبدل به منظومه ها، حكايتها و روايتهاي، روايي در بيت ها شده و از سوي ديگر به صورت الحاني كاملا تغزلي، همراه با وزن و ريتم تند و شاداب در قالبچپله مرسوم گشت. پس ازانسجام و گسترش دين اسلام در مناطق كردنشين، از بطن اين انواع مولودي خواني ظهور كرد. از آثار بازمانده ايران گاهان باستان، ويشتها منظوم است. بخشهايي ازكتيبه هاي فارسي باستان هم اينگونه مي نمايند. اشعار گاهان هجايي بوده، هر بيت متشكل از چند هجاي معين اين است قاعده آوازهاي قديم كردي را براساس اشعار هجايي نيز شامل مي شود. مولودي سياوچمانه، بيت، شمشال، هوره، ضرب سرناودهل، خواني، و دوزله و... به عنوان انواع گسترده موسيقي كردي در سراسر نقاط كردنشين جزيي از گنجينه موسيقي هاي مقامي ايران به حساب مي آيند. مجموعه ارجمند موسيقي هاي مقامي كردي در عصر حاضر از نغمه هاي دوران پيش از اسلام تا تجلي رحماني آوازهاي ديني و اسلامي را به قدرت در درون خود نهفته دارد. شرح مقامهاي اصلي موسيقي دوزله و ضرب . گه ريان: گريان در لغت به معني گردش كردن، شدن گرديدن، و... آمده; و اسم يكي از اصلي ترين و مهم ترين مقامهاي موسيقي كردي است. در اين مقام، دهها نغمه زيبا، كهن ومعاصر وجود دارد كه همگي از ضرب آهنگ و وزن گريان گريان برخوردارند حالتي ملايم و سنگين دارد كه در آغاز مجموعه مقامهاي جشن و سرور به اجرا در مي آيد. گه ريان، گه ريان، ئاي ئه مه گيان گه ريانه، گيان و، گيان ئازيزه با كه م، وانم، ئه وه ي ئاي باوانم، به لاور، به لاور، به لاره وه و... جزو نغمه ها و گوشه هاي مقام گريان هستند. پشت پا: هنگامي كه گريان كمي تندتر مي شود، پشت پااجرا مي گردد. فه تاح وفه تاح پاشايي: فتاح مقدمه فتاح پاشايي است و حالتي بشاش و گرم دارد. از نغمه هاي فتاح پاشايي به اين نمونه ها مي توان اشاره كرد: نازناز ئه ري ليل، يارم نازداره، له هه سويبه واريه، بالابرز و... له بلان: لبلان جزو نغمه هاي بسيار زيباي موسيقي كردي است كه در آن تعدد نغمه ايجاد نشده است و تنها دو نوع آن به اجرا در مي آيد. اين مقام حالتي حماسي دارد و تقطيع هاي ملودي آن بسيار منحصر به فرد است. در لبلان همانگونه كه گفته شد دو نغمه اصلي وجود دارد كه به سونرفت وچم شار مشهورند. خان اميري: خان اميري شايد در اصل تعلق به منطقه كرمانشاه داشته باشد، زيرا شباهت فراواني با مقام كرمانشاهي، سنندجي ها دارد، به لحاظ نغمه ها همچنين شباهتي را مي توان ميان موسيقي كرمانشاه و سنندج احساس كرد، اگرچه اشعار ترانه هاي آنها با يكديگر متفاوت است. سي جار: اكنون چند نوع سي جار (سه جار ) وجود اما دارد، در اصل يكنوع بيشتر نبوده است. عددسه در اغلبپايكوبي هاي ايراني، به عنوان پيشوند يكي از انواع مقامهابه كار مي رود. در كرمانشاه هم به يكي از مقامهاي موسيقي سه جار در مي گويند خراسان و تربت جام سه چكه، در ميان كرمانج هاسه قرسه و در لرستان سه پا مرسوم است. جار در زبان كردي دفعه وبار معني مي دهد. ئه وكچه مدگه هه ي رجافي، ده عومره بابي، كم باجيه كه م سه لته نه و... از نغمه هاي مقام سي جار هستند. شه لان درسي جار: نوع ديگرسه جارشلان شه ل است، در لغت به معني شل فارسي است. اين مقام موسيقي حالتي طنز داشته در مراسم جشن و سرور باعث شعف مردم مي شود. ملودي اين نغمه را هفت بار به حالت طنز مي نوازند و سپس به مقام سه جار بازمي گردند. زه نگي: زه نگي به طور كلي داراي دو ملودي و دو نوع نغمه بوده كه در گذشته در مناطقي از كردستان به اجرادرمي آمده است. با اينكه در ميان مقامهاي موسيقي كردي بيگانه به حساب مي آيد، نوازندگان قديمي آن را جزو مقامهاي موسيقي كردي نام مي برند. واژه زنگي، اززنگ و زنگبار گرفته شده و يكي از مقامهاي فرعي موسيقي كردي است. متاسفانه تعداد كمي از نوازندگان اين مقام را به ياد دارند. چه پي: اين مقام حالتي استراحت گونه دارد. پس ازآنكه جنب وجوش و هياهوي مقامهاي پرشور به پايان چپي مي رسد، نواخته مي شود. بعضي از نغمه هاي چپي عبارتند از: گه ئاي لاويژ، نه رمه نه كه رمه، ومل كه ومل كه دوسه مل، رله سه رسه ريني و... سه قزي: تعلق به سقز دارد. مردم سنندج آن را با كمي تغيير سالهاست كه در مقامهاي موسيقي خود جاي داده اند. نغمه هاي وابسته به مقام سقزي داراي ريتم و ملودي بسيار شاداب و نشاطآورند. تعدد نغمه در مقام سقزي شايد بيش از هر مقام ديگر باشد. از نغمه هاي مقام سقزي مي توان به اين موارد اشاره كرد: نه هيه ره گيان، زيه تو داره وني چنوري شه مي، چنوري، و... كرماشاني و مايه ده شتي: مقامهايي هستند كه تعلق به كرمانشاه و ماهيدشت دارند. اين مقامها در مناطق ياد شده با حالتي متفاوت از كردستان به اجرا در مي آيند. مخصوصاماهي دشتي ديگر در سنندج معمول نيست. بررسي نغمه هاي كرمانشاه نيز خود نياز به دفتري مستقل دارد. اما آنچه كه به عنوان كرمانشاهي در سنندج وجود دارد، ملوديهايي با اشعار نمايشي و پرهياهوست كه شباهت به فتاح پاشايي دارد. مه ريواني، موكرياني، لري، مه هابادي: گاه ديده مي شود كه در نقاط مختلف كردستان يا نواحي كردنشين، موسيقي هاي ديگر مناطق كرد متداول مي شود، ماهي كرمانشاهي، حضورزنگي، دشتي سقزي در، سنندج به همين نحو است. باز در ادامه آنهامريواني موكرياني، نوع، ديگر كرمانشاهي يا جلوشاهي مهابادي ولري، نيز گهگاه به اجرا در مي آيند. اما چون دسته اخير كمتر معمول است، شرح آنها به مجموعه هاي مستقل واگذار مي شود، همچون موسيقي لري كه مجموعه شش كاست و كتابچه آن انتشار يافته است. تغيير نغمه در موسيقي هاي مقامي كردي: هر يك از مقامهاي موسيقي كردي داراي مشخصات، فيگورها و طراحي و معني خاص به خود هستند. نغمه هاي دوزله، آواز و ضرب كاملا براساس اين معاني نواخته و خوانده مي شوند. اگر چه تعداد نغمه ها بسيار است اما ضربآهنگ آنها كاملا ثابت و براساس انطباق كليه نغمه ها و مقامهاي موسيقي كردي با حركات سرورآميز مردم، تا آنجاست كه گاهي ملودي يك مقام در مقام ديگر و براساس ضربآهنگ و حركات پاي مقام جديد به لحاظ وزن، ملودي، ميزان و... تغيير ماهيت مي دهد كه اين اساس و دليل تغيير نغمه ها و در مقامهاي مختلف است. در طبقه بندي دو مجموعه مقامهاي موسيقي كردستان ( دوزله، آواز و ضرب ) آرايش، نغمه ها در كليت يك مقام بنا به نظر استادان نوازنده مقام ها صورت گرفته هر است چند در ابتدا آنها هيچگاه در چهارچوب خاصي به تفاوت ميان نغمه هاي هر مقام و در مواردي در مقام مجزا نينديشيده بودند. در عين امانت داري مواردي كه ذكر خواهد شد براساس بازنگري هاي مكرر، قريب به يقين مي نمايد و تغييرات ناشي از اين بازنگري انطباق با ذات متغير نغمه هاي موسيقي كردي براساس ذهن خلاق نوازندگان تحت تاثير فضاي حاكم بر مراسم جشن و سرور در هر لحظه دارد: در مقام گريان نغمه ريبوارو ريبوارئازيزم كاملا در مقام سقزي نواخته شده ئه است، مان ئه مانخالو ريبوار با وجودتعلقش به مقام گريان، وزن آن تغيير يافته و به مقامهاي ديگرگرايش دارد. درنيزام نيزام، قبل از آغاز ملودي نغمه ذكر شده، ملودي نغمه اي ديگر - ئاي له جواني - خودنمايي مي كند و پس از چند جمله نيزام نيزام به گوش مي رسد. هه داد و بي دادا شله گيان در اصل گريان است اما علي رغم اينكه در گروه مقام گريان اعلام شده، در مقام سه جار اجرا شده است... هي لي لي هه لولويه نيز از همين وضعيت تبعيت مي كند و سرانجام در مجموعه مقام گريان تو خوافاتم تو واز بينا در مقام سقزي اجرا شده است. بعضي از نغمه هاي مقام فتاح پاشايي از وزن خود بيرون رفته گهگاه يا اساسا از ابتدا از ضربآهنگ ريتم و ميزان چپي تبعيت مي كنند. اين نغمه ها عبارتند از: ئه ي به ناز نازو، ناز، يارم نازداره، له هه واريه وه ختي كويستانان كوچوباريه، خال خال وسه وزه لي. در مقام سقزي ئامينه تبديل به پله خراتي در مقام فتاح پاشايي مي شود. درزليخا و شه ده لار شه ده لار، باز رجوع به مقام فتاح پاشايي مي كند. هه ل ده خانمه گرم، ئامينه چكوله ي ميره دي، باسكه، باسكه نيز تحت تاثيرمقام فتاح پاشايي اند. به نظر مي رسد در اين بخش اغلب نغمه هاي مقام سقزي گرايش به فتاح پاشايي دارند. نغمه به له نجه كه در مقام چپي است به سقزي تغيير مقام داده است و شه دلار نيز ازچپي دور درمجموع مي شود بايد توجه داشت كه اين تغييرات به علت پيوند تنگاتنگ مقامهاي دوزله، آواز و ضرب كردي با حالات مختلفي است كه در پايكوبي ها اتفاق مي افتد و به تبع آن حس نوازندگان تغيير مي كند كه تغيير و تحول ريتم و ميزان را ناگزير مي سازد. نبايد از نظر دور داشت كه شباهتهاي مقام ماهي دشتي با برخي ديگر از مقامها به علت فراموش شدن ويژگي هاي آن در ياد نوازندگان بوده است. اما فضاي كلي ملودي و وزن رجوع به ماهي دشتي دارد.