Hamshahri corpus document

DOC ID : H-761202-39935S1

Date of Document: 1998-02-21

بنيانگزار فرهنگ شيعه ويژه امام صادق (ع ) اقتراحي به مناسبت سالگرد شهادت امام جعفر صادق (ع ) جستار گشايي: سالگرد شهادت رئيس مذهب شيعه، امام جعفر بن محمد الصادق ( ع ) يادآور، بزرگترين ثلمه ها به فرهنگ بشري است. زيرا در چنين روزي، يكي از درخشانترين ستاره هاي تاريخ فرهنگ بشر و يكي از برجسته ترين آموزگاران مكاتب الهي به ديار حق رهسپار شد و عالم را از روشناي شمع وجود خويش محروم به ساخت همين مناسبت، امروز صفحه معارف به نام مبارك امام ششم ( ع ) مزين گرديده و علي رغم بضاعت اندك، ويژه ايشان به تدارك مطالب پرداخته شده است. در اقتراح زير، پرسش را روياروي چند تن از متفكران و پژوهشگران مسلمان كشورمان قرار داده ايم و پاسخهاي ايشان را به عنوان شيوه هايي از نگرش نسبت به منابع و حيات امام صادق، علي رغم اختصار و اجمال، مطرح نموده ايم. پرسشهاي ما چنين است: - 1 چه كتابهايي را به عنوان كتابهاي مفيد و برتردرباره امام صادق ( ع ) خوانده ايد و به عنوان منبع مطالعه درباره آن حضرت معرفي ؟ مي كنيد ـ 2چرا به امام صادق ( ع ) بنيانگزار فرهنگ و رئيس مذهب شيعه اطلاق مي شود و اساسا شيعيان را به نام مذهب جعفري، يعني پيروان فرهنگ امام ششم ( ع ) مي شناسند. ضمن تشكر از استادان ارجمند، سالروز شهادت ششمين ستاره آسمان علم و امامت، امام صادق ( ع ) را به همه خوانندگان گرامي تسليت گفته و نظر ايشان را به افاضات استادان دانشور جلب مي نماييم. سرويس معارف دكتر سيدمحمد رادمنش پاسخ ـ 1سوال درباره امام جعفر صادق ( ع ) كتابهاي فراواني به زبانهاي عربي و فارسي وجود دارد، ازقديمي ترين كتابهاي عربي، كتاب اعلام الوري باعلام الهدي، اثر فضل بن حسن طبرسي است كه آقاي علي اكبر غفاري با پژوهش و مقدمه و حواشي بسيار مفيد آن را در سال 1338 به چاپ رسانده است. اين كتاب اصلا درباره زندگاني چهارده معصوم است كه باب پنجم آن اختصاص به امام جعفر صادق ( ع ) دارد. در اين كتاب، ما با شرح زندگاني امام صادق ( ع ) از ميلاد تا به امامت رسيدن آن حضرت و سپس شهادت او روبرو بوده و نويسنده افزون بر اينها ويژگيهاي اخلاقي و كرامات حضرتش را بيان نموده كتاب است ديگري درهمين سطح، كتاب الارشاد شيخ مفيد (متوفي در نيمه نخست سده پنجم ) است. اين كتاب به زبان عربي، دربردارنده زندگاني چهارده معصوم فصل است يازدهم كتاب در شرح حال امام ششم است. اين كتاب به سال توسط 1351 آقاي محمدباقر ساعدي خراساني به پارسي برگردانده شده كتاب است برجسته اي كه تقريبا پيش از انقلاب، به نگارش شادروان آقاشيخ عباس قمي منتشر منتهي شد، الامال مي باشد كه بر بنياد و شيوه دو كتاب پيش گفته تدوين شده است. مجموعه كتابهاي ستارگان درخشان، كه زندگاني هر معصومي را در مجلدي جداگانه آورده و جلد هشتم آن اختصاص به زندگاني امام جعفر صادق ( ع ) دارد. نويسنده اين مجموعه آقاي محمدجواد نجفي است و از ويژگيهاي مهم اين كتاب، ارائه تصويري مبارز و نستوه از امام جعفر صادق برضد شكل گيري حكومت بني عباس مي باشد. اما بزرگترين و ارزنده ترين كتاب در اين كتابي زمينه، است به نام مغز متفكر جهان شيعه كه توسطجمعيت وابسته به مركز مطالعات اسلامي دراستراسبورگ فرانسه نوشته شده است. اين كتاب حاصل پژوهش نزديك به سي تن از محققان نامي درباره امام صادق ( ع ) است. اين اثر بدست آقاي ذبيح الله منصوري به پارسي برگردانده شده و توسط انتشارات جاويدان در سال 1361 به چاپ رسيده است. موضوعات مهم و مورد بحث اين كتاب را مي توان به صورت زير برشمرد: ـ 1اينكه چرا مذهب شيعه را مذهب جعفري؟ مي گويند ـ 2امام صادق ( ع ) شخصيتي بود كه تشيع را از انحلال وانحراف نجات داد و اقدامات شاياني در اين زمينه به عمل آورد. ـ 3امام صادق ( ع ) نخستين كس بود كه با دلايل عقلي و اسلامي پايه هاي باور به عناصر چهارگانه را سست و متزلزل نمودند. ـ 4امام به عنوان نخستين بنيانگزار عرفان اسلامي باتبيين ديدگاههاي عرفاني شيعه و سير و سلوك عارفانه از ديدگاه ائمه اهل بيت، پايه درستي به عرفان اسلامي دادند. ـ 5نظرات علمي حضرت درباره آفرينش انسان جهان به ويژه درباره زمين نيز از نكات برجسته اين اثراست. ـ 6جايگاه امام به عنوان پايه گذار فرهنگ شيعي موردبحث قرار گرفته است. ـ 7امام به عنوان پيشگام در زمينه گشايش مجال بحث آزاد علمي در آن زمانه حساس، كه حتي مخالفان امام از خرمن دانش وي خوشه چيني كرده و نتيجتا اقرار به شخصيت والا و معصوميت وي داشتند، چنانكه ابوحنيفه مي گفت: ما رايت افقه من جعفربن محمد: نديدم دانشمندتر از جعفربن محمد. ـ 8امام به عنوان نخستين واضع تعاريف دقيقي از علم ادب تاريخ زمان و.. به، پرسشهايي كه از ايشان در اين موارد شده پاسخهاي درخوري داده اند حتي در باب ستاره شناسي و حركات سيارات و كرات. پاسخ ـ 2سوال دستگاه بني عباس با انجام فعاليتهاي گسترده براي از ميان بردن شيعيان و مكتب اهل بيت، خطر بسيار بزرگي براي تفكر شيعي در آن زمان به شمار مي آمدند. تنها فردي كه با آموزش و پاسخ به پرسشهاي دانشمندان گوناگون و پروردن شاگردان برجسته اي در برابر حكومت بني عباس، علم مخالفت برافراشت، امام جعفر صادق (ع ) بود. ايشان با تشكيل جلسات علمي از اضمحلال مكتب تشيع و معارف اصيل نبوي جلوگيري به عمل آوردند. مي توان گفت كه اگر آن حضرت نبود، مكتب تشيع به اين صورت آبرومندانه اي كه امروز هست، پديدار نمي گشت و ايشان به راستي، پايه گذار فقه شيعه و مذهب جعفري هستند. البته نكته اي را كه بايد در اينجا بدان اشاره داشت، اين است كه همه امامها به نوبه خود توانا به انجام چنين كار سترگي بودند، اما محيط زندگي شان مساعد نبود و جو حاكم و شرايط ويژه زماني به آنها اجازه چنين كاري را نمي داده است. اين بود كه ميدان تنها براي امام صادق ( ع ) باز بود و ايشان به تناسب اوضاع و شرايط زمانه اش به نحو احسن به انجام اين مهم پرداخته است. استاد دكتر سيدمصطفي حسيني طباطبايي پاسخ ـ 1سوال درباره امام صادق ( ع ) كتابهاي گوناگوني نوشته شده كه از ميان آنها، يكي ازدانشمندان معاصر اهل سنت، به نام استاد محمد ابوزهره كه از استادان دانشگاه الازهر مصر شمرده مي شود، كتابي نگاشته است به نام الامام الصادق. اين كتاب اولا از جهت آنكه يك شيعي، كه نسبت به مذهب خود تعصب دارد، به نگارش آن اقدام نكرده و فضائلي كه از امام صادق (ع ) گزارش نموده، مولود تعصب و محبت بيش از اندازه نيست، از اين روي حائز اهميت بسيار است و ثانيا در اين كتاب، زندگاني امام صادق (ع ) با توجه به حوادثي كه در روزگار ايشان مي گذشته، تحليل شده و روابط سياسي امام با دستجات گوناگون اهل سنت و زيديان و ديگران بازگو شده است. در اين كتاب نيز فقه جعفري و آراء امام صادق ( ع ) درباره مسائل فقهي مطرح گرديده و پيوند امام با امامان اهل سنت مانند: مالك ابوحنيفه، و ديگران بيان گشته است. همين دانشمند ( ابوزهره ) كتابهاي ديگري درباره امام زيد رهبر زيديان و امام مالك و ابوحنيفه و شافعي، نيز تاليف كرده كه مجموعه اين آثار به چاپ رسيده و از حسن استقبال بسياري چه در عالم تسنن و چه در عالم تشيع برخوردار شده است. كتابالامام الصادق جا دارد كه توسط يكي از مترجمان زبردست به فارسي برگردانده شود. پاسخ ـ 2سوال از پاره اي از امامان آثار شيعه فقهي بسيار مختصري گزارش شده است; مثلا از امام حسين ( ع ) غير از خطبه هاي حماسي و ارزنده، آثار فقهي بسيار كم نقل شده، به عكس از امام صادق (ع ) و پدر بزرگوارشان; امام محمد باقر ( ع ) در مباحث فقهي و علوم ديگر، بسيار گزارش شده است. به نظر محققان جهان اسلامي; امام جعفر صادق (ع ) در مرز انتقال حكومت از امويان به عباسيان قرار داشتند و با استفاده از نزاعهاي سياسي كه از يك سوميان طرفداران عباسيان و امويان جريان داشت و از سوي ديگر، قيامهايي كه ائمه پرشور زيديه، بر ضد خلفا برپا كرده بودند و دولتيان را به خود مشغول داشتند، امام صادق (ع ) در چنين شرايطي، مجال يافتند تا به تبليغ و اشاعه معارف خود بپردازند. در واقع امام با تضادهايي كه ميان دولت اموي و مخالفانش پيش آمده بود، احساس آزادي بيشتري در تدوين، نشر و بيان آراء فقهي و علمي خويش مي نمودند و از اين روي شاگردان متعددي در اطراف وجود ايشان گرد آمدند و بنابه اقوال و منابع مشهور، چهارصد اصل كه آنها را اصول اربعمائه مي ناميدند، ترتيب دادند مانند: اصل حريز، اصل فضيل كه اين اصول بعدها به وسيله سه تن از علماي شيعه در كتب اربعه ( كافي، من لايحضره الفقيه، تهذيبالاحكام و الاستبصار ) گردآوري و خلاصه شدند. ولي مشكل كار در اينجا بود كه گروهي از غلاه و كساني همچون خطابيه و مغيره بن شعبه و ديگران نيز با امام آمد و شد مي كردند و از قول ايشان، آثار ساختگي به ديگران عرضه مي نمودند و از اين راه مي خواستند شهرت و آوازه اي بدست آورند. چنانكه در كتابرجال ابوعمرو كشي آمده كه امام صادق (ع ) فرمودند: گروهي از اهالي مصر به نزد من آمدند و از قول گزارشگراني، روايات دروغين را از من نقل كردند، در حاليكه مرا نمي شناختند و هنگامي كه از آنها پرسيدم: اگر شما با امام صادق (ع ) برخورد كنيد، و ايشان اين روايات را تكذيب نمايند، آراء مزبور را رد خواهيد؟ كرد آنان پاسخ دادند: خير! زيرا كساني اين روايات را از قول امام براي ما نقل كرده اند كه بر طبق شهادت آنها در كشور مصر، حدود اسلامي را اجراء مي كنند و مردم به عدالت آنها ايمان دارند. از اين رو امام صادق ( ع ) بنابر آنچه كه در كتابكافي آمده، اصرار داشتند كه آثارشان با قرآن كريم، تطبيق داده شود تا علاقه مندان به آن حضرت از اين راه به روايات ساختگي كه برخلاف قرآن است، پي برده و آنها را از اذهان خويش بزدايند و اين شيوه اگر با دقت اجراء شود و پيش از رجوع به روايات، قرآن به شكل فني و دقيق مورد شناسايي قرار گيرد، بي شك آثار امام صادق ( ع ) نيز با مقايسه آيات قرآني بهتر شناخته خواهد شد و اصالت آنها روشنتر خواهد گشت. حجت الاسلام حسن طارمي پاسخ ـ 1سوال از ميان كتابهايي كه درباره حضرت نوشته شده من دو كتاب را موقتا به عنوان بهترين معرفي مي كنم ـ 1كتابصادق آل محمد نوشته مرحوم محمود منشي كه در واقع به شيوه اي روزنامه نگارانه نوشته شده است. اين كتاب با يك قلم خوب، جنبه هاي گوناگوني از شخصيت امام صادق ( ع ) را مي شناساندـ 20كتابالامام الصادق والمذاهبالاربعه نوشته يكي از دانشمندان نجف به نام اسد حيدر كه اخيرا به فارسي برگردانده شده و ظاهرا توسط آستان قدس رضوي به چاپ رسيده است. اين كتاب از نظر احتواء بر يكي از مهمترين مسائلي كه به امام صادق (ع ) مربوط مي شود، يعني رابطه اي كه ائمه چهار مذهب رايج اهل سنت با ايشان داشته اند بسيار درخور توجه است. اين كتاب از يك سو تاثيري را كه امام بر اين چهار مذهب داشته اند، بازگو مي كند و از سويي ديگر به گونه اي تطبيقي موارد اختلاف فقهي مذهب جعفري را با چهار مذهب ديگر، مورد بررسي قرار مي دهد. پاسخ ـ 2سوال پاسخ اين سوال را با اشاره به اين آغاز نكته مي كنم كه مرحوم شهيد صدر كتابي دارد درباره ائمه شهيد كه ترجمه فارسي كتاب اين مي شود: امامان اهل بيت; يكساني هدف و گونه گونگي به راه طور كلي تحليلي كه مي توانيم از نقشي كه امام از ديدگاه شيعه دارد، و نيز تحليلي كه از تاريخ يكايك امامان داشته باشيم، اين نكته را به دقت درمي يابيم كه هر يك از امامان ما به تناسب مقتضيات زمان، امكانات و نيازها در يك جنبه بيشتر بروز كرده اند. امام جعفر صادق (ع ) از نظر تاريخي در دوره اي بودند كه سه ويژگي عمده داشت: يكي رو به زوال رفتن حكومت اموي و روي كار آمدن عباسيان كه بخش عمده اي از امامت آن حضرت را به خود اختصاص داده بود. به بياني ديگر اگر از 114 هـ. ق كه وفات امام باقر (ع ) باشد در نظر بگيريم تا 132 هـ. ق كه سقوط امويان و استقرار تدريجي عباسيان باشد، با يك دوره بيست ساله روبرو هستيم كه عملا نه حكومت ماقبل و نه حكومت بعدي، كمتر نگراني از جانب امام نداشتند. دوم اينكه: در طول بيش از يك قرن، مكاتب و مذاهب فقهي و كلامي رايج جهان اسلام شكل گرفته بود كه اينها بعضا مورد تاييد دستگاههاي خلافت نيز بودند اما در هر صورت به دليل حوادثي كه پس از رحلت پيامبر اكرم ( ص ) وضع كتابت حديث روي داده بود، كاستيها، خطاها و انحرافاتي در اين مذاهب وجود داشت و اين در حالي بود كه عمده مسلمانان در حجاز، عراق، خراسان، ماوراء النهر، اندلس و همه سرزمينهاي اسلامي، عملا به همين مذاهب با ديد مذاهب معرف اسلام نگاه مي كردند. سوم اينكه، فشار شديد سياسي از سوي حكومتها نسبت به پيروان حضرت امير ( ع ) بويژه از دوره معاويه به اين سو و حادثه شهادت امام حسين (ع ) در عاشورا سبب شده بود كه عملا شيعيان علي (ع ) از هم گسيختند و شمار آنان بسيار اندك شد، به طوري كه براي انتقال آموزه هاي امامان شيعه بويژه تا امام چهارم كسي وجود نداشت. در چنين شرايطي امام صادق ( ع ) در استمرار كارهاي پدر بزرگوارشان تصميم گرفتند: اولا با استفاده از فرصت سياسي موجود بيشترين وجه نظر خود را بر تبيين زواياي پنهان و ناسفته دين آن گونه كه پيامبر مي خواست، معطوف سازند و ثانيا در مقام رفع اشكالات و نقص ها و خطاهاي مذاهب رايج برآيند و جامعه مسلمان را با اسلام شيعي آشنا كنند، ثالثا امام كوشيدند شمار زيادي از مردمي را كه با آراء شيعي آشنا شده بودند، به صورت هسته اوليه تجمع شيعي تربيت كنند. در واقع شيعه هرچند اين نام را از عهد پيامبر گرفته است و گروهي با اين عنوان پس از رحلت آن حضرت برگرد وجود مقدس حضرت علي ( ع ) گرد آمدند تا وصيت پيامبر را تحقق بخشند، اما در زماني بيش از نيم قرن، مي توان گفت كه اين جماعت رو به اضمحلال رفته بودند و اقدام تاريخي امام باقر ( ع ) و خصوصا امام صادق ( ع ) موجب احياي شيعه و پيوستن بسياري از مسلمانان به تعاليم شيعه شد. از اين رو تعبيراتي مثل موسس مذهب جعفري و بنيانگذار شيعه، در وصف ايشان به درستي گفته شده است. استاد علي دواني ـكتاب 1الامام الصادق و المذاهبالاربعه نوشته اسد حيدر كه در 4 جلد نگاشته شده و مفصل ترين وبهترين بحث تحقيقي را پيرامون ابعاد زندگي امام جعفر صادق با خودبه همراه دارد و مطلبي را فروگذار نكرده است. گرچه بحث و تحقيق پيرامون شخصيت والاي امام صادق ( ع ) جاي كار بسيار دارد. ولي آقاي حيدر، درباره اين امام همام بحثهايي را مطرح ساخته است كه آن را با چنين جامعيت و كامليت در كتاب ديگري كمتر مي توان سراغ گرفت. كتاب ديگر الامام الصادق تاليف محمد ابوزهره، دانشمند مشهور و استاد دانشگاه الازهر مصر است كه در نوع خود كتاب كم نظيري پيرامون حضرت امام جعفر صادق ( ع ) است. ـ كتابامام صادق ( ع ) تاليف مرحوم حاج ميرزا علي محدث زاده فرزند ارشد مرحوم حاج شيخ عباس قمي كه جلد اول آن منتشر شده است نيز ازجمله كتابهاي درخور اعتنا در زبان فارسي است كه جا دارد جلدهاي ديگر آن هم البته با حروف و ويراستاري بهتري چاپ و منتشر شود. پاسخ ـ 2سوال علت اين است كه فرصت مناسبي نصيب امام صادق (ع ) شد كه توانست پيش از امامان ديگر مكتب اهل بيت را بسط و گسترش دهد. نكته ديگر اينكه امام صادق (ع ) به لحاظ زماني هم بر ائمه اربعه اهل تقدم تسنن، ابوحنيفه دارد كه خود مي گويد دو سال از محضر امام صادق (ع ) استفاده كردم در سال 150 هجري از دنيا رفت مالك پيشواي مذهب مالكي كه ايشان نيز از محضر امام صادق ( ع ) استفاده فراواني برده در سال 172 و شافعي امام مذهب شافعي در سال 204 و احمد حنبل پيشواي مذهب حنبلي چهارمين مذهب فقهي اهل تسنن در سال 241 از دنيا رفت. اما امام جعفر صادق (ع ) گذشته از اينكه علوم خود را از پدر بزرگوارش امام باقر و آن حضرت از پدر بزرگوارش و به ترتيب و در نهايت از حضرت اميرالمومنين (ع )باب مدينه علم پيامبر اخذكرده اند فرصت كافي براي نشر علوم و حقايق قرآني داشته، لذا آن مقدار احاديث فقهي كه از امام صادق (ع ) براثر فرصت زماني كه داشته به مارسيده از امامان ديگر به ما نرسيده است. به همين دليل وقتي در قرن چهارم، چهارمذهب اهل تسنن به نامهاي ( حنفي، مالكي، شافعي و حنبلي ) تثبيت شد، شيعيان هم مذهب فقهي خود را در تعاليم امام صادق به همان دليل كه خدمتتان عرض كردم تثبيت كردند. پس مذهب جعفري يعني مذهب فقهي شيعه اماميه. به لحاظ زماني نيز فرصتي كه نصيبامام (ع ) شد در اواخر حكومت بني اميه و درست هنگام ضعف و فتورحكومت آنها در بود آن زمان و نيز در اوايل روي كار آمدن بني عباس چون هر دو گروه برسرحكومت اسلامي جنگ و نزاع داشتندامام صادق (ع ) از اين فرصت براي تحكيم مباني فقهي مذهب اهل بيت كمال استفاده را كردند و آنچه را لازم بود فرمود كه نقل مي كنند قريب به 4000 نفر از محضر آن بزرگوار استفاده مي كردند ودر زمره شاگردان آن حضرت به شمار مي آمدند. دكتر احمد تميم داري پاسخ ـ 1سوال درباره امام صادق كتابهاي زيادي نوشته شده است كه يكي از آنهاكتابالامام الصادق و المذاهبالاربعه اثر اسد حيدر است. اين كتاب در باب برخورد گانه اهل 4مذاهب سنت با امام صادق بحث كرده ودرباره اصحاب امام و درباره كساني كه درباره امام تحقيقاتي كرده اند نوشته شده است. در اين كتاب همچنين درباره اوضاع و احوال زمانه امام صادق (ع ) در قرن دوم و همچنين درباره شاگردان امام صادق (ع ) مثل ابوحنيفه مطالبي آورده شده است. ـ كتاب ديگر الارشاد شيخ مفيد است كه در اين كتاب درباره زندگي ائمه بحثهاي منقح و پيراسته اي ارائه شده است و ازجمله كتابهايي است كه با نوعي نگرش عقلاني و به دور از داوري هاي غيرمتعارف وخرافه و اغراق نوشته شده است، دليل آن هم شيوه استدلالي و معتزلي است كه شيخ در كتاب خود به كار گرفته است. جلد 47 كتاب بحارالانوار مجلسي نيز شرح احوال كاملي از امام صادق (ع ) را به خود اختصاص داده است. نكته بعد كه بايد خدمتتان عرض كنم اين است كه كمتر عالم اهل تشيع است كه در كتاب خود از قول حضرت صادق (ع ) روايت نياورده باشد. مناقب ابن شهر آشوب مازندراني و يا كتاب كافي از شيخ كليني و يا كشف الغمه اثر علي بن عيسي اربلي، و يا گروهي از كتابهاي تاريخ همانندتاريخ يعقوبي اثرمحمدبن ابي يعقوب و ياتاريخ ابن اثير و ياتاريخ ابن كثيرشامي وتاريخ ابن عساكر وتاريخ ابن خلكان و يا كتاب مروج الذهب مسعودي كه از امام صادق (ع ) و سيره و روش زندگيشان بخشهايي را آورده اند. در زبان فارسي نيز كتابمنتهي الامال محدث قمي به فارسي نوشته شده كه از منابع خوب وقابل اعتنااست اما متاسفانه به دليل آن كه بعضي ها به مفاتيح آن مرحوم انتقادكرده اند، اين كتاب را نيز در رده آن قرار داده اند درحالي كه شيخ عباس ذوق و مهارت خاصي از خود در نگارش اين كتاب بروز داده و در آن اشعاري از ابوالاعلي معري و دعبل و اشعار سعدي، جامي و سنايي را با ظرافت طبع و به مناسبت به كار گرفته است. كتابي هم ذبيح الله منصوري به نام مغز متفكر جهان شيعه آورده كه معلوم نيست ترجمه است يا تاليف! پاسخ ـ 2سوال حضرت امام صادق (ع ) حدود 49 سال در دوره بني اميه و سال 16 در دوره بني عباس مي زيسته است. اين دو دوره از سخت ترين دوره هاي اسلام است كه قبل از آن حضرت علي (ع )حضرت امام حسن ( ع ) و امام حسين (ع ) و امامان چهارم و پنجم شيعيان به شهادت رسيدند و نهضت هاي شيعي در اين دوره رشد پيدا كرد و به دست بني اميه قتل وغارتهاي شديدي صورت گرفت، در اين دوره حضرت امام صادق (ع ) به دليل شهادت اجدادشان و كامل نشدن تدريس و انتقال تعاليم آنان فرصتي به دست آورد تا از مبارزه و نظامي گري كناره گيري كرده و به طرح مسايل كلامي و فقهي و فلسفي بپردازند، و در واقع سعي كردند نوعي نگرش مبتني بر ديدگاه فقهي و عقلاني به شيعه ببخشند و از اين جهت سعي كردند كه شاگردان بسيار زيادي را تربيت كنند. مثلا راوياني كه از حضرت صادق (ع ) حديث نقل كردند به 4000 تن مي رسند. سيد شبلنجي در كتاب نورالابصار فضايل و مناقب امام را از محاسبه خارج مي داند. تعداد زيادي از علماي اهل سنت، هم از قول امام حديث نقل كردند واز جمله شاگردان ايشان بودند. مثل يحيي بن سعيد، ابن جريح، مالك ابن انس، سفيان صوري، ... ابوايوب سجستاني، ... از صوفيان معروف نيز ابراهيم ادهم و مالك بن دينار در زمره شاگردان آن حضرت بودند كه شرح حال آنها را عطار در كتاب تذكره الاولياآورده است. كتاب توحيد مفضل نيز از جمله كتابهايي است كه يكي ازشاگردان امام آن را نگاشته است و در آن به شيوه مسايلي مباحثه، را درباره توحيد مطرح كردند. از جمله كارهاي مهم امام روش بحث و مناظره ايشان است. امام با كساني بحث مي كردند و آن افراد منكر خلافت و امامت ايشان مي شدند اما امام با آنها به نزاع برنمي خاست و سخن تند نمي گفتند. روايت معروفي نقل شده كه ابن ابي العوجاء كه به مظهر منكران امامت و ولايت شهره بود وامام بحثهاي زيادي با وي كرده بودند با مفضل بن عمر بحث مي كند، مفضل فرياد مي زند كه اي دشمن خدا تو در دين خدا ملحد شدي و مخالف باري تعالي هستي، كه ابن ابي العوجاء مي گويداگر تو از اصحاب جعفربن محمد (ص ) هستي بدان كه او با ما اين گونه رفتار نمي كند. بعد ابن ابي العوجاء نقل مي كند كه جعفر بن محمد (ص ) سخنان ما را گوش مي دهد (به طور كامل ) و فحش و ناسزا نمي گويد. اگر تو از پيروان او هستي مانند او با ما گفت وگو كن!