Hamshahri corpus document

DOC ID : H-761120-39273S1

Date of Document: 1998-02-09

نسل نوين روحانيون سياسي مباني فكري و تاريخي انديشه سياسي روحانيت شيعه در دوران معاصر (بخش سوم ) انديشه سياسي و در كنار آن، فرهنگ و روابط اجتماعي اسلام، از حدود دهه سي، طي مقاله هايي از سوي روحانيون مورد بحث قرار داده مي شد. كانوني كه اين مقالات و آثار را منعكس مي ساخت، غالبا نشريات ديني نويني بود كه در پاسخ به نيازهاي فكري نسلهاي تازه و يا در تقابل با نشريات فكري غيرديني بنا شده بود. جستارگشايي: در بخشهاي پيشين از مطلب حاضر، با سازماندهي نوين روحانيت در حوزه هاي علميه و سپس وقوع شرايط نوين وكاملا متفاوت در كشور آشنا شديم. همچنين نتايجي را كه اين ساماندهي نوين حاصل كرد و نسلهاي تازه و انديشه هاي نويني به بار آورد، از نظر گذرانديم. در اين قسمت، درفرجام تلاشها و موضع گيريهاي فكري و سياسي روحانيت شيعه، با آخرين نسل روحانيون سياسي كه مفسران و حاملان فكرحكومت اسلامي به رهبري امام خميني بودند آشنا مي شويم. سرويس معارف امام خميني، سالها پيش از آغاز مبارزه علني با رژيم سلطنتي، با نگارش كتاب معروف كشف الاسرار چهره منتقد، مبارز و مقتدر خود را عيان ساخته بود. حساسيت وي در دفاع از كيان روحانيت و ديانت، از همان صفحه اول ودر مقدمه كوتاه و موثري كه بر اين كتاب نوشته شده، كاملا هويدا بود. نقد تحليلي و تفسيري امام بر برخي مسائل و كتابها، كه آكنده از كنايات و اشارات تاريخي و موضوعات سياسي روزاست، با اشراف بر مفاهيم ديني و آيات و احاديث، غناي فوق العاده اي يافته و قدرت اقناعي زيادي در مخاطبان خوددارد. تاثير اين اثر بر طلاب و تلاميذ ايشان بسيار چشمگيربوده است. علاوه بر اين، مراجع تقليد به طور سنتي در چنين مباحثي وارد نمي شده اند و لذا مي توان تصور كرد كه ورود امام به چنين مباحثي، تا چه حد در چشم طلاب و نيروهاي مذهبي بديع و پرجاذبه بوده است. پيدايش انديشه در فاصله سالهاي 1332 و 1340 گرايشهاي فكري نويني درحوزه هاي علميه پديد آمد. نشرياتي همچون مكتب اسلام ومكتب تشيع، با رويكردهايي كاملا تازه و موضوعاتي روزآمد منتشر گرديد و مباحثي همچون تجزيه و تحليل و نقد كمونيسم ومكاتب غربي از سوي روحانيون تراز اول حوزه دنبال مي شد. درهمين دوران، به تدريج هسته هايي از روحانيون نخبه و هوشمند و آگاه به مسائل روز، برگرد امام خميني شكل مي گرفت. در واقع، مدرسه فيضيه به كانوني بدل شده بود كه بستر پرورش اين نيروها را از همه نظر آماده مي ساخت. پس از وقايع سال 1342 و تبعيد امام خميني حكومت دربرابر روحانيون مبارز سختگيري و خشونت بسيار شديدي نشان مي داد. از اين زمان به بعد، روحانيت به دو دسته طرفداران يا پيروان امام خميني و جز آنها تقسيم شده بود. پيروان امام خميني به تدريج بر دامنه فعاليتهاي خود و كميت نيروهايشان مي افزودند. با مساعي اين گروه، برخي مساجد و موسسه هاي ديني به عنوان پايگاههاي شناخته شده و مهم مبارزه برگزيده شده و جلسات و هياتها و سخنرانيهاي متعددي در تذكر اهداف امام منعقد مي گرديد. همچنين مرتبا اعلاميه ها و نشرياتي به صورت مخفي يا علني چاپ و منتشر مي شد كه از آن ميان، نشريات بعثت وانتقام در طي سالهاي 1342 تا 1344 تاثير بسزايي بر آگاهي مبارزان مسلمان نهاد. ( ) 12 هسته هاي متعدد مبارزه روحانيت، در هر نقطه از همواره ايران، در ارتباط با نجف اشرف و امام خميني قرار مي گرفتند. آنان يكي از وظايف اصلي خود را توزيع و تكثير آثار و اعلاميه ها و سخنرانيهاي امام مي دانستند و اين مهم بدون هيچ وقفه اي در طول يك و نيم دهه استمرار مي يافت. در اين مسير تعداد پرشماري از روحانيون به زندان رفتند وبرخي نيز به شهادت رسيدند. از جمله شهادت آيت الله سعيدي و آيت الله غفاري، نمونه هايي از مبارزه روحانيت متاثر از امام و وفادار به وي بود. آيت الله سعيدي، وجه غالب فعاليتهاي خود را بر اشاعه افكار امام و تكثير آثار وي قرار داده بود و در مسائل مختلف بانجف مكاتبه مي كرد. آيت الله غفاري نيز به دليل پافشاري بر تجليل از امام خميني، سرانجام در زير شكنجه هاي شديد به شهادت رسيد. ( ) 13 به اين ترتيب مبارزاني كه مي توان آنها رانسل نوين روحانيون سياسي ناميد و پس از انقلاب مشروطيت، نمونه هايي نظير آنان ديده نشده بود، با كيفيتهاي كاملا تازه اي از آرمانها و عقايد سياسي ظهوركردند. اين گروه سه ويژگي عمده داشتند كه مابه الامتياز در عصر خود محسوب مي شد: نخست; اتكاء بي چون و چرا و پيروي قطعي از نظرات و عقايد و جهت گيريهاي سياسي امام خميني. دوم; آشنايي با مباحث جديد و ايدئولوژيهاي رقيب در عرصه هاي سياسي و اعتقادي. و سوم; اعتقاد به براندازي رژيم و خلع كامل نظام سلطنتي. روحانيت و انديشه سياسي در دوره متاخر انديشه سياسي و در كنار آن، فرهنگ و روابط اجتماعي از اسلام، حدود دهه سي، طي مقاله هايي از سوي روحانيون مورد بحث قرار داده مي شد. كانوني كه اين مقالات و آثار را منعكس مي ساخت، غالبا نشريات ديني نويني بود كه در پاسخ به نيازهاي فكري نسلهاي تازه و يا درتقابل با نشريات فكري غيرديني بنا شده بود. تا دهه 1340 هنوز بحثهاي جدي و بنيادي كه پاسخگوي نيازهاي فكري و مسائل نظري سياسي و اجتماعي بوده درميان باشد، روحانيون و جامعه مذهبي ايران كمتر ديده مي شد. بحثهايي از اين دست، غالبا ترجمه آثار و افكار متفكران اسلامي مصر، كشورهاي عربي و هند و پاكستان، و يا به ندرت بازنگاري و شرح و ترجمه آثارعلماي مشروطيت بود. از جمله، رساله مشهورتنبيه الامه و تنزيه المله با مقدمه وتحرير و شرح آيت الله طالقاني كه پيشتر از آن ياد كرديم. نكته اي كه با توجه به زمان مورد بحث مي بايد در نظر داشت اين است كه گرچه اين اثر خصلت يك رساله نظري سياسي را به كمال دارا بود، و ليكن تعلق رساله نائيني به مشروطيت، آن را بيشتر واجد ارزش تاريخي مي كرد ولازم بود تا تتبعات تازه تري در عرصه فكر و فلسفه معاصر شيعي پديد آيد. علاوه بر آن، مصطلحات و شيوه استدلال نائيني نيز با مصطلحات و فرهنگ سياسي خاصي كه پس از شهريور 20 و تكثر سياسي آن دوران جلوه كرده بود نامتجانس و غريب مي نمود. شارح اين اثر، در اين دوران يكي از فعالترين متفكران روحاني بود. وي با مقالات و خطابه هاي متعددش، تاثيري عميق در جوانان مسلمان بر جاي مي نهاد. علاوه بر طالقاني وتني چند از متفكران متقدم در اين مباحث، مي بايد از آثار علامه محمدحسين طباطبايي نيز نام برد كه با نگارش آثاري در باره آراء اجتماعي و سياسي تشيع، به ويژه مسائل امامت و ولايت، نقش مهمي در متوجه ساختن اذهان ايرانيان به مسئله حكومت اسلامي داشته است. بسياري از مباحث و مقاله هاي علامه، و از جمله مجموعه مباحثات وي با هانري كورين - فيلسوف و متاله فرانسوي - نيز خالي از مباحث سياسي نبوده است. ( ) 14 منتها اين بحثها بيشتر خصلت كلامي و تاريخي دارند و به صورت غيرمستقيم بر فكر سياسي تاثير مي گذارند و آن را بر مي انگيزند. اين اشارت از آنرو ضروري به نظر رسيد كه اساسا مباحث سياسي در مذهب تشيع، موخر بر پرسمانها و مباحث كلامي بوده اند. بسياري از كليد واژه هاي مهم شيعه نظير امامت، انتظار و مهدويت، ولايت و... پيش از آنكه عينيتي سياسي يافته باشند، در كوره هاي كلام و به آتش جدلهاي دامنه دار ديني پخته شده اند. ربط وثيق اين دو به يكديگر، شايد منتج به فهم قاعده اي ويژه در تاريخ شيعه باشد و ما را در درك علل رخدادهاي سياسي و مواضع شيعيان در برابر حكومتها ياري چه دهد آنكه، غالبا تا هنگامي كه خيزشي كلامي رخ نمي داده، جنبشي سياسي نمود نمي يافته است. هر يك ازمميزه هاي فكري شيعه كه در مركز توجه قرار داده مي شد، پس از گذراندن دوره اي از مباحث عميق كلامي، به ابزاري جهت دستيابي به مقاصد سياسي بدل مي گرديد. اين مسئله را مي توان در توجيه تئوريك مبارزه منفي تحت عنوان تقيه در ادوار آغازين نهضت تشيع تا مباني فكري حكومت اسلامي د ردوران حاضر كه تحت عنوان ولايت فقيه مضبوط گرديده دريافت. بنابراين از اين منظر به خوبي مي توان اهميت آثار كلامي و حتي فلسفي مهمي نظير آثار علامه طباطبايي را دريافت. به هر حال، اين نقش - نقشي كه شايد ناخواسته اين روحاني و انديشمند غيرسياسي را همچون يكي از موثرترين انديشوران فكر سياسي معاصر شيعه جلوه داده است - مي تواند موضوع بررسي هاي جدي قرار گيرد. ( ) 15 مقاله هاي علامه در باره مسائلي نظير: روابط اجتماعي در اسلام، امامت و ولايت در نظرگاه شيعه، ويژگيهاي رهبري، مديريت در اسلام، حدود آزادي در اسلام، منشاء قانون و مسائل مربوط بدان، دفاع از حقانيت شيعه، تبيين جايگاه شيعه در جهان امروز، حقوق زنان در شرع اسلام و... نمونه هايي است كه تاثير زيادي در بازانديشي روحانيون و حوزه ها نسبت به مسائل اجتماعي و سياسي اسلام داشته است. ( ) 16 بحثهاي جدي تر و روشن تر در عرصه انديشه سياسي اسلام و مسائل حكومت، مشخصا در دهه 1340 ملاحظه مي شود. اين بحثها كه درنتيجه تحولات جهاني و برخي خيزشها در جهان اسلام شدت يافته بود، در ايران با ارتحال آيت الله بروجردي در سال 1340 به شكلهاي مختلفي متجلي گرديد. از جمله اينكه در برخي مجامع با خصلت تخصصي و فقهي در باب مرجعيت و رهبري، موجبات تفقه و تامل و مطالعات گسترده در بسياري از روحانيون و متفكران را فراهم آورد و آنان را به بازانديشي در سرنوشت كلي شيعه و نظام رهبري فكري و اجتماعي و سياسي آن واداشت. سريعترين نتيجه اين بازانديشي، انتشار اثري به نام بحثي در باره مرجعيت و روحانيت در دي ماه 1341 بودكه توسطجمعي از انديشمندان برجسته نگاشته شده اين بود اثر كه توسط شركت سهامي انتشار به چاپ رسيد، مجموعه مقالاتي بود از: علامه طباطبائي، حاج سيدابوالفضل موسوي زنجاني، سيدمحمود طالقاني مرتضي مطهري، مهدي بازرگان، سيدمحمد حسيني بهشتي و سيدمرتضي جزايري. در اين كتاب، كيفيت زعامت ديني مردم، عمدتا در قالب بررسي مسئله مرجعيت مورد توجه قرار گرفته است. در مقدمه، مسئله ارتحال آيت الله بروجردي و سردرگمي مسلمانان، علت تهيه و تدوين اين كتاب ذكر شده و علي الظاهر مي بايد به مسئله تقليد و مرجع تقليد پرداخته شود. اما برخلاف انتظار، به جاي مباحث فني فقهي كه خلاصه آن معمولا به صورت احكام تقليد و شرايط مجتهد و مقلدان، در آغاز رساله هاي عمليه تبويب گرديده، دامنه مباحث گسترش يافته و ده مقاله جذاب در باره روحانيت و ولايت و اجتهاد و سازماندهي حوزه و اصلاح ساختارهاي آن و مسائل كلي جهان تشيع به نگارش درآمده است. هر يك از اين موضوعات، سرفصل يك بخش از بحثهاي مهم سياسي در بين روحانيون در سالهاي بعد قرار گرفت. توجه واستقبال چشمگير از اين اثر موجب چندين بار تجديد چاپ آن شد و همين امر نشان دهنده خلاءها و پرسشهاي بسياري بود كه مي بايد در منظر انديشه سياسي و مدرسي شيعه براي آنها پاسخهايي در خور جست و جو شود. بدين ترتيب، انديشه سياسي در كيفيتهاي مختلفي بر محوربحث مرجعيت و زعامت و رهبري، و سپس حكومت در اسلام آغاز شد. اين انديشه ها به سرعت در پرتو ملاحظات سياسي امام خميني كه قبلا در كشف الاسرار و بعدا در خطابه ها و اعلاميه ها مطرح مي شد، شدت و جديت بيشتري يافت. اما در عين حال اعتدال و عمق و وزن خود را نيز حفظ مي كرد. بحثهاي اين دوران، خصلت تاملي و دانشورانه داشت و با بسياري از بحثهاي ايدئولوژيكي و رمانتيك دهه پنجاه كه براي تحريك نيروهاي جوان و با تكيه بر ادبياتي شوريده و آرمانخواهانه متجلي مي گرديد، تفاوت داشت. حتي آثاري كه از خارج ترجمه مي شد نيز چنين ويژگي و اعتدالي را دارا بود. براي مثال كتابقانون اساسي در اسلام اثر ابوالاعلي مودودي كه توسط محمدعلي گرامي ترجمه و در سال 1343 منتشر شد. و همچنين كتابهايي نظير آينده در قلمرو اسلام اسلام، و صلح جهاني وفرد و اجتماع اثر سيد قطب كه توسط آيت الله خامنه اي و سيدهادي خسروشاهي ترجمه گرديد و تاثير مهمي بر ايجاد زمينه هاي نوين در انديشه اجتماعي و سياسي شيعه داشت. بر همين نهج، همه آثاري كه بدين ترتيب ترجمه مي شد و يا رسائل مستقلي كه تحت تاثير آنان تاليف و چاپ مي شد، جملگي قابل توجه و داراي مباني وافي استدلالي هستند. در اينجا مي توان توجه داشت كه روي آوري به ديدگاههاي افرادي نظير سيدجمال الدين اسد آبادي، شيخ محمد عبده، حسن البناء، ابوالاعلي مودودي، سيدقطب، طه حسين، كواكبي، اقبال لاهوري و... درتمام طول دهه هاي 30 و 40 و 50 به عنوان محملي براي توجه به مسائل سياسي و اجتماعي اسلام مورد توجه و استفاده متفكران و مترجمان مسلمان ايران قرار مي گرفت. مجموعه اين نوع مباحث و آثار، پشتوانه هاي تئوريك انقلاب اسلامي و رجعت ديني ايران را آماده علاوه مي ساخت بر اين، آثار متفكران نوگراي شيعه، نظير كاشف الغطاء، علامه محمدرضا المظفر، محمدباقر صدر و... نيز به فارسي روان و امروزين ترجمه مي شد و در دسترس قرار مي گرفت. في المثل نطق تاريخي علامه كاشف الغطاء در كنفراس تاريخي پاكستان كه در بهمن 1329 ايراد شده بود و يا نامه اي كه وي در رد كنفرانس اسلام و مسيحيت در لبنان نگاشت و اثراتي عميق بر جاي نهاد، از جمله آثاري بود كه چندين و چندبار چاپ شد و همچون بيانيه اي در آشكارسازي مشكلات جهاني مسلمين مورد استفاده قرار گرفت. تاثير اين اثر فراتر از افكار عمومي شيعيان و ايرانيان بود و به واقع در جهان تسنن و در ميان اعراب نيز چشمگير بود. ( ) 17 در چنين بستري از مباحث فكري و سياسي، انتشار آثار و ديدگاههاي برخي از گروههاي سياسي، همچون نهضت آزادي نيز بر دامنه بحثها مي افزود: به ويژه تاثير آثار و خطابه هاي مهندس مهدي بازرگان كه سعي در ارائه توجيهي عقل پسند و علمي و قابل تحقق از مسائل اجتماعي اسلام داشت، بسيار بارز بود. در اين آثار، غالبا كوشيده مي شد تا فكر سياسي در پرتو روابط و ديدگاههاي اجتماعي مطرح شود و عدم تباين آن با وضع طبيعي و نظامهاي معقول و موجه معاصر نشان داده شود. از نظر كلامي نيز، در آثار بازرگان شاخصهاي فكري اسلام با علوم و آخرين دستاوردهاي دانش بشري هماهنگ و همگون معرفي مي گرديد. در كنار اين آثار، كه عموما از اعتدال و ويژگي تاملي وعلمي و استدلالي برخوردار بودند، آثار ضعيف و كم عمق سياسي كه از سوي گروههاي معتقد به مبارزه مسلحانه، به صورت جزوات و بيانيه هاي آموزشي تهيه مي شد، نيز وجود داشت. اين نوع آثار، در مجموع خصلتي آرمان گرايانه و تحريك كننده داشتند و عليرغم صبغه مذهبي، تحت تاثير و نفوذ نمونه هاي مشابه ماركسيستي آفريده مي شدند. اين جزوه ها، بيش از آنكه رساله هايي در سياست يا مباحثي برآمده ازانديشه سياسي بوده باشند، بيانيه هايي سياسي و ادواري، با ادبياتي شعاري و غيراستدلالي بودند كه جزمها و آرزوهاي جواناني با مطالعات محدود و قرار گرفته شرايطي نامتوازن و غيرعادي را منعكس مي كردند. نكته هاي ديگري كه در پيدايش شرايط و انديشه هاي جديدسياسي در ميان مذهبيون ايران نبايد از نظر دور داشته تاثير شود، غيرمستقيم اما موثري است كه گسترش انديشه ديني و ريشه دار شدن آن را سبب گرديده است. اهميت اين نوع فعاليتها به هيچ وجه كمتر از تاليف و ترجمه آثار تئوريك و تاريخي و سياسي نبوده است. از جمله، ورود برخي از روحانيون به حيطه پرورش و آموزش از طريق نهادهاي اداري موجود در آن زمان را مي توان ذكر يك كرد جريان جالب در ميان حركتهاي مربوط به روحانيت، تاسيس مدارس خاص با برنامه هاي ويژه است كه حكم پايگاه تربيتي را داشته و روحانيون و نيروهاي مذهبي و متدين در آنها تدريس مي كرده اند. مثلا مدرسه دين و دانش كه دكتر بهشتي تاسيس كرد يا مدرسه علوي و.. در، كنار اين موضوع، ورود برخي رجال برجسته روحانيت به دانشگاهها و بخشهايي از آموزش و پرورش نيز بسيار مهم بوده و مي بايد در بحث از زمينه هاي فكري انقلاب در ايران، به تفصيل مورد وارسي و تحليل قرار گيرد. يك نمونه مهم اين جريان، تدوين كتب درسي تعليمات ديني براي وزارت آموزش و پرورش، توسط محمدجواد باهنر، دكتر بهشتي، علي گلزاده غفوري و.. است كه حتما مي بايد دامنه تاثير و نتايج آن باز كاويده و فهميده شود. در بخشهايي از كتب تعليمات ديني متوسطه در آن زمان، صريحا به بحث حكومت اسلامي و شرايط رهبري و مسائلي نظير آزادي و منزلت انسانها در حكومت اسلامي پرداخته شده بود. اين نكته ها و مجموعه شرايطي كه طي دهه چهل و پنجاه فراهم آمد، در مجموع به غناي انديشه اسلامي و ايجاد زمينه براي تحقق انقلابي با ماهيت ديني در سال 1357 را فراهم كرد. پاورقيها: ـ 12رجوع شود به: بعثت - ارگان مخفي دانشجويان حوزه علميه قم در سالهاي - 1342 گردآوري 1344 و مقدمه: علي حجتي كرماني انتشارات سروش تهران. 1368 براي آشنايي با كم و كيف انتشار نشريات بعثت وانتقام، جستاري از كتاب: هاشمي و انقلاب - تاريخ سياسي ايران از انقلاب تا جنگ، نوشته مسعود رضوي انتشارات ص 111 همشهري 1375 ـ 13يادنامه شهيد آيت الله سعيدي احمد صادقي اردستاني انتشارات حزب جمهوري اسلامي تهران سال. 1359 گوشه هايي از زندگي و عملكرد سياسي و انديشه هاي آيت الله غفاري نيز در كتاب خاطرات هادي غفاري، فرزند وي، توسطدفتر ادبيات انقلاب اسلامي در سال 1374 منتشر شده است. ـ 14نخستين چاپ اين اثر در مجموعه نشريات سالانه مكتب تشيع منتشر گرديد و آخرين چاپ آن بدين مشخصات انتشار يافته: شيعه - مجموعه مذاكرات با هانري استاد كوربن، علامه سيدمحمدحسين طباطبايي، با مقدمه و توضيحات: علي احمدي ميانجي و سيدهادي خسروشاهي، دفتر نشر فرهنگ اسلامي چاپ چهارم. 1371 ـ 15مي دانيم كه اصول فلسفه و روش رئاليسم در منازعات ايدئولوژيكي مبارزان مسلمان در مقابل ماركسيستها تاثيرفراوان داشته است. در كنار آن، تاثير مجموعه پر تعداد مقالات علامه كه در مواضع و نشريات گوناگون به چاپ مي رسيد، به خوبي گوياي تحولات انديشه ديني و سياسي و اجتماعي در حيات معاصر تشيع مي باشد. ـ 16برخي از مقالات و رسائل علامه در مجموعه آثار علامه طباطبايي به كوشش سيدهادي خسروشاهي، توسط دفتر نشر فرهنگ اسلامي به چاپ رسيده است. از اين مجموعه تاكنون پنج كتاب انتشار يافته است. ـ 17اين كتاب توسط جلال الدين فارسي ترجمه شد و آخرين چاپ آن در سالهاي قبل از انقلاب با عنوان: نامه اي ازامام كاشف الغطاء توسط كانون انتشارات جيبي به سال 1356 ( ) 2536 انجام گرفت. بعدها به نام: نمونه هاي عالي اخلاقي در اسلام است نه در بحمدون، مرتبا به چاپ رسيده است.