Hamshahri corpus document

DOC ID : H-761107-38518S1

Date of Document: 1998-01-27

تفسيري كم شناخته به پارسي جستارگشايي ترجمه آيات الهي به زبان فارسي، يكي از خدمات نيك و ماندگار اسلاف ما در خراسان و ماوراء النهر است. ايشان بنابر سوابق ديني، كلماتي را در زبان دري، معادل كلمات طيبات قرآني مي نهادند كه عينا مقاصدآيات بينات را به زبان دري برساند و بنابراين اگرچنين تفسيرها و ترجمه هايي به دست آيد، بهترين منابع ادبي زبان فارسي به شمار مي آيند. ترجمه قرآن كريم به زبان فارسي دري از عصر سامانيان و حدود سال 356 ه. ق، به فتواي علماي ماوراء النهر وخراسان، با ترجمه دري تفسير جامع البيان طبري آغازشد. ( ) 1 و از آن پس چندين ترجمه پديدار و تفسيرهاي فارسي تاليف شد كه مولفان آنها معلوم و نسخ خطي كامل آنها موجوداند. اما بسا تفاسيري كه يك قسمت آن به دست آمده و نام مولف آن مشخص نيست، از آن جمله تفسيري است كه در اينجا به معرفي آن مي پردازيم، اثري بسيار ارزنده و در خور و معرف فرهنگ مايه ور ايران اسلامي. سرويس معارف معرفي نسخه از لابلاي سطور اين كتاب شريف برمي آيد كه در اصل تفسير همه مهين كلام يزدان بوده است كه اكنون فقط يك چهارم از آن در اختيار است و حدودا شامل حزب هجدهم از جزء نهم تاربع حزب بيست و هشتم از جزء چهاردهم است از تفسير آيه مباركه 176 سوره هفتم (اعراف ) تا آيه 68 سوره شانزدهم (النحل ). همه اين اجزاء در يك مجلد با كاغذ نخودي رنگ ازنوع ضخيم و موريانه خورده 140 ورق در و 1522xاندازه اندازه سطر متن به xابعاد 1218 در قطعي ميان وزيري و رقعي با خط نسخ متوسط و خوانا گردآمده است و تفسير با خط و قلم ريزتر و خوانا به سبك مزجي نوشته شده با افتادگي هايي در بين، مانند افتادگي از آغاز سوره انفال به مقدار ده آيه. مولف، آيه هاي مورد نظر را در بالا قرار داده است كه در مقام ترجمه و تفسير به تناسب، بار ديگر آنها را به گونه اي مزجي در متن تفسير نيز قرار داده است. مولف تفسير و تاريخ نگارش آن از آنجا كه آغاز و انجام كتاب افتاده، تاريخ قطعي تاليف آن معلوم نيست. اميد است كه با انتشار اين اثر، برپايه نام اعلام و دانشمنداني كه در خلال سطور كتاب آمده است و نيز بررسي دقيق گونه هاي زباني و خصايص سبكي و ويژگيهاي صرفي و نحوي و ساير قراين ديگر، مولف و زمان تاليف آن دقيقا مشخص البته شود اين اثر مستلزم بررسيها و تحقيقات گسترده اي از سوي محققان و زبانشناسان است، اما با وجود تحقيقات و تتبعات مصحح ارجمند و نيز با توجه به خصوصيات و ارزشهاي اين اثر مصلحت ديده نشد كه تا زمان انجام تحقيقات كامل انتشار آن متوقف بماند. ويژگيهاي سبكي شيوه كلي نگارش و همساني نزديك آن با آثار منثور قرون اوليه و مقايسه آن با متون كهن تفاسير فارسي چاپي ( ) 2 و نيز كاربرد برخي واژه ها و گونه هاي زباني منطقه خراسان و قراين و شواهد ديگري، مي توان حدس زد كه اين تفسير در منطقه خراسان و به احتمال قوي در هرات يا حوالي آن تاليف يافته و تاريخ تاليف آن، حدود قرن پنجم و ششم هجري بوده است اما آنچه منجزا مي توان گفت اين است كه اين كتاب ارزنده از نظر جامعيت و پرباري خود با هيچ كدام از تفاسير كهن فارسي قابل مقايسه نيست. مولف، با ايمان ژرف مذهبي در برگرداندن آيه هاي قرآن مجيد و گزينش واژه هاي فارسي با وسواس عالمان و احتياط پرهيزكاران گام برمي دارد و با نگرشي دقيق و با انتخابي بسيار استادانه به انتقال مضامين والا و متنوع قرآن كريم به زبان فارسي به دور از تكلف و تصنع مي پردازد. متن فارسي اين اثر پرارج در مفردات و تركيباتش ازانسجام و آهنگي گوش نواز برخوردار است، واژه ها دركنار هم نغمه و ترنمي موزون دارند كه هرچه آن رابيشتر بشنوي مجذوبتر مي شوي. قسمتهايي از عبارات آهنگين آن را بنگريد: او آنست كه شما را شب آفريد تا درو بياراميد وروز آفريد چه مي پندارند و چه مي گويند و چه مي بيوسندو بر چه اعتماد مي كنند. بمن يازيد و بر من خيزيد و بمن رويد و همه بر من بائيذ. اوست تاونده با هر كاونده و بهيچ هست نماننده دقت نظر مولف در كشف معاني ظريف لغوي وموشكافي هاي او در تفكيك مفاهيم آن و اشاره وي به اختلاف ترجمه و تفسير كه نشات يافته از اختلاف درقراءتهاست، گواهي از اعتدال وي مي دهد. در باب مشرب كلامي و فقهي مولف تنها به بيان اين نكته بسنده مي كنيم كه وي در كلام پيرومذهب اشعري و احتمالا در فقه از پيروان معتدل حنبلي است. روش تفسيري بررسي روش تفسيري مفسران، يكي از موضوعاتي است كه مورد توجه پژوهندگان علوم قرآني است زيرا تبيين جايگاه مفسر ميان مفسران و همچنين يافتن جايگاه تفسير مورد نظر در ميان تفاسير از بحثهاي بسيار مفيد در رشته علوم قرآني است. اگر بخواهيم براي اين كتاب جايگاهي در ميان سايرتفسيرها بيابيم بايد آن را در رديف تفسيرهاي ادبي، لغوي قرار دهيم و فراواني شواهد منظوم و منثور و عنايت بسيار به معاني و اشتقاقهاي لغوي شاهد اين از مدعاست جمله در تفسيرانالفاعلون گويد: چنين كنيم. لفاعلون آنست كه عرب گويند: نزلت بفلان فاحسن قرانا و فعل و فعل يكنون بهذه اللفظه عن افاعيل الكرم ويقولون غضب فلان فقرب و شتم و فعل و فعل يكنون عن افاعيل الاذي. تلميحات در بيان و توضيح لغات قرآن كريم در جاي هاي بسياري به اشعار سرايندگان عرب جاهلي و مخضرم و اسلامي و مولد استشهاد مي كند و معمولا از امرو القيس، ابوالعتاهيه، عمربن ابي ربيعه، عبدالمسيح، فرزدق، روبه، زهيربن ابي سلمي، الراعي، ابودلف، يحيي بن عمار، مثقبالعبدي، جرير و بسياري از شاعران عرب استفاده كرده است. مولف علاوه بر اشعار شعرا و امثال فارسي، از احاديث رسول اكرم (ص ) و علي اميرالمومنين و اقوال بزرگاني چون عبدالله بن عباس و دانشمندان اسلامي از قبيل ابن الانباري و ابن قتيبه، شاهد آورده است و اين همه جز، منابع تفسير و حديث صحاح و متون لغت است. در همه ورقهاي اين كتاب يك بيت شعر فارسي ديده نمي شود. نمونه هايي از متن تفسير ياايهاالذين آمنوالاتخونواالله والرسول وتخونوااماناتكم وانتم تعلمون، واعلمواانمااموالكم واولادكم فتنه وان الله عنده اجر عظيم (/8/27 28 انفال ). اي ايشان كه بكور فيذند، كژمرويذ با خداي و رسول در بيمان خويش و در نهان خويش و تخونوااماناتكم يعني لاتخونوااماناتكم بلاء اول اكتفي كرد وانتم تعلمون كه شما مي دانيد. اين آيت و نظاير اين در قرآن و در شان قومي اند كه مسلمان شذند و اقارب ايشان، انيز كفار بوذند، كفار در مسلمان شذكان مي زاريذند و بذيس مي دادند و تهديد مي كردند، كي ايشانرا با كفر برند، جنانك در جاي ديگر كفت: لن تنفعكم ارحامكم. ان من ازواجكم و اولادكم عدوالكم. انما ينهيكم الله عن الذين قاتلوكم. يوم لاينفع مال و لابنون. يوم يفرالمرء من اخيه. و تقطعت بهم الاسباب. اني كان لي قرين. واعلموا و بدانيذ كه فرزندان شما و سود و زيانهاء شما آزمايشي اند به نزديك شما، مال شما و فرزندان شما آزمايشي است و مزد بزركوار به نزديك الله است. ان الذين كفرواينفقون اموالهم ليصدوا عن سبيل الله فسينفقونهاثم تكون عليهم حسره ثم يغلبون (انفال //36 ). 8 اينان كه كافر شذند نفقه مي كنند مالهاء خويش، تابركردانند خلق را از راه خداي، يعني تا رسول خذا را غلبه كنند، تا خلق را بركردانند از راه حق و نكدارند كه به آن رسند. اين آيت در شان مطعمان آمد كه از مكه تا بدشت بدر، سپاه مشركان را ميزواني كردند، روزبروز، ده اشتر و نه اشتر مي كشتند بسين روز مطعم ايشان عباس بن عبدالمطلب بود. فسينفقونها، آن مالها نفقت كنند، بس آنكه آن نفقه بريشان تفريغ كردد، و بس آنكه ايشانرا بازشكنند و كم آرند و غلبه كنند. در اينجا به ذكر همين مختصر از ويژگيهاي اين تفسيركهن بسنده مي شود و علاقه مندان را به مطالعه مقدمه مبسوط مصحح محترم (كه اين مطالب عمدتا برگرفته از آن است ) ارجاع مي دهيم. در خور ذكر است كه اين تفسير به تصحيح آقاي دكتر سيدمرتضي آيه الله زاده شيرازي به همت دفتر نشر ميراث مكتوب منتشر شده است. پانوشتها: ـ 1مقدمه ترجمه تفسير /6 1 طبري چاپ حبيبيغمايي تهران. 1339 ـ 2مانند پلي ميان شعر هجائي و عروضي فارسي در قرون اول هجري: ترجمه اي آهنگين از دو جزء قرآن مجيد، به اهتمام مرحوم دكتر احمدعلي رجائي بخارائي، تفسيري بر عشري از قرآن مجيد (نسخه كتابخانه موزه بريتانيا ) به تصحيح دكتر جلال متيني، تفسير كمبريج، (نسخه محفوظ در كتابخانه دانشگاه كمبريج ) به، تصحيح دكتر جلال متيني، تفسير نسفي ( م ) 5380 تفسير سورآبادي (متوفاي حدود) 526 و...