Hamshahri corpus document

DOC ID : H-761027-37753S1

Date of Document: 1998-01-17

روند نوسازي از مجلس دوم تا چهارم مشروطيت از پديده مهم دوره دوم مجلس كه دروند نوسازي سياسي و اجتماعي نقش بسيار مهمي را ايفا كرد، پيدايش احزاب سياسي بود. اشاره در بخش اول مقاله مجلس مشروطيت و نوسازي در ايران، مهمترين مسايل و چالش هاي نخستين مجلس مشروطيت در روند نوسازي از نظرتان گذشت، در ادامه اين مقاله، مشكلات نوسازي در مجلس هاي دوم تا چهارم و اختلاف نظرهاي اساسي كه ميان فراكسيون ها و جناح هاي مختلف در مجلس ايجاد شد ازنظرتان مي گذرد. سرويس مقالات محمدوحيد قفلي مجالس دوره دوم تا چهارم كه در طي آن دو كودتا در ايران به وقوع پيوست و تفاوتهاي آشكاري را به منظور ظهور رسانيد و به مراتب بر روند نوسازي تاثيرات فراواني را گذارد. به دنبال به توپ بستن مجلس اول شوراي ملي و شروع استبداد صغير، يك دوره مبارزات داخلي و خارجي عليه نيروهاي استبدادي، محمدعلي شاه قاجار آغاز گشت; مبارزه اي كه درنهايت با فتح تهران و خلع شاه از سلطنت به پايان با رسيد فتح تهران دوره جديدي از فعاليت هاي مشروطه خواهي در ايران بروز براي يافت برقراري امنيت و رفع بلاتكليفي جلسه خاصي از نمايندگان مجلس اول، رجال آزاديخواه و مجتهدان در مجلس شوراي ملي برگزار شد و پس از خلع محمدعلي شاه و انتخاب وليعهد به شاهي هيئتي مركب از 25 تن از مشروطه خواهان به تعيين دولت جديد پرداختند و مقدمات مجلس دوم را مهيا كردند ( ) 1 مجلس دوم در سال 1327 ه. ق افتتاح گرديد. تحول مهم در اين دوره كه منجربه راه يافتن نيروهاي غيرنظامي به مجلس شد، تغيير درنظامنامه انتخابات بود. براساس نظامنامه جديد، انتخابات دومرحله اي شد و قاعده انتخابات طبقاتي و صنفي ملغي گرديد. بدين ترتيب نمايندگان اصناف وطلاب و تجار حذف گرديدند. ( ) 2 دراين ميان طبقه اعيان و اشراف قدرت خويش را در شكل جديد بازيافته و ديگر با مشروطيت مخالفتي نشد و آنهايي كه خواستار محدوديت قدرت شاه بودند به هدف خود رسيده و راضي بودند. تجار كه در اوايل انقلاب كمك هاي شاياني كرده بودند، تقريبا كنار رفتند و به نظر نمي رسيد كه سعي در دستيابي قدرت داشته باشند بلكه موقعيت ضعيفي را به جهت عدم موفقيت سياسي و خانوادگي كه لازمه مشاغل بالاي دولتي بود دردست داشتند. علما نيز عليرغم حضور مجتهدان طراز اول چون بهبهاني و طباطبائي نفوذ كمتري از دوره قبل بر مجلس داشتند. ( ) 3 از پديده مهم دوره دوم مجلس كه در روند نوسازي سياسي و اجتماعي نقش بسيار مهمي را ايفا كرد. پيدايش احزاب سياسي بود. در ميان احزاب اين دوره حزب دمكرات پيشروي نگرش هاي نوگرايانه بود; هرچند اين حزب در دوره مجلس دوم در اقليت قرار داشت ليكن طراح و سخنگوي بسياري از اقدامات تجددخواهانه بود كه بعدها توسط اصلاحگران تحقق يافت. ( ) 4 مرامنامه اين حزب كه شامل: يك مقدمه و هفت فصل بود به مهمترين مسائل نوسازي ازجمله: حقوق قانون مدنييه، انتخابات، قضاوت و دفاع معارف، ملي و اصول اقتصادي مي پردازد ونگرش هاي نوگرايانه اي را پيرامون هريك ارائه مي نمايد. مرامنامه حزب دمكرات با ذكراينكه قرن بيستم براي شرق دوره تجدد است نسبت به نگرش هاي تجددخواهانه حزب توضيحاتي ارائه مي دهد. دمكراتها حقوق مدنييه راعبارت از: تساوي همه افراد از هرنژاد و مذهب و آزادي كلام ومطبوعات، اجتماعات و... قانون انتخابات را عبارت از: قانوني مساوي، عمومي، مخفي و مستقيم درجهت تعيين نمايندگان واقعي مردم و قضاوت و معارف را عبارت از: تفكيك قوه سياسي از قوه روحاني در امر قضاوت و تعليم و تربيت مي دانستند مضافا براينكه تعليم و تربيت مجاني و اجباري را توصيه مي كردند و به تربيت زنان نيز توجه داشتند. در زمينه قشون و سربازگيري نيز به خدمت نظام اجباري معتقد بودند. نگرش هاي تجددخواهانه دمكراتها نسبت به مسائل اقتصادي بخش مهمي از تفكرات نوگرايانه آنها را در ارتباط با مسائل ارضي، مالياتها، قانون كار، ثروتهاي عمومي وتجارت نشان مي دهد. پيشنهاد مهم حزب در تاسيس بانك زراعتي دربلوكات، تقسيم اراضي خالصه درخور توجه است. اقدماتي كه بعدها در دوره رضاشاه به انجام رسيد. در ماده يازدهم اين اصول نكته جالبي پيرامون قانون كار و لزوم حفظالصحه كار نجات را طرح مي كند. ( )تاكتيك 5 طراحي شده ازجانب حزب براي دستيابي به آن اصول نيز درخور توجه است كه به صورت يك خطمشي يازده ماده اي تنظيم شده بود. در ماده 6 آن درخصوص اصلاحات و نوسازي و روش آن مي گويد: اولين مقصود استقلال وطن و اعتبار ملي است. فرقه بايد در اصلاحات مملكتي نظريات الاهم في لاهم را داشته باشد و به اصلاح نظامي، مالي، مركزيت اقتدارات دولت.. بكوشد. در زمينه ايلات نيز اعتقاد داشتند ايلات مي توانند يا آلت انقلاب شوند و يا آلت ارتجاع، بنابراين بايد سعي كرد كه آنها را به سوي تجدد و انقلاب جلب نمود... ( ) 6 حزب مهم ديگر اين دوره از مجلس اجتماعيون اعتداليون بود. اين حزب در تقابل شديد با نگرش هاي تجددخواهانه حزب دمكراسي بود اين تقابل هم در نگرش به برخي مقولات خصوصا مسائل ارضي و هم به جهت تاكتيك هاي لازم براي نوسازي آنها بود در نقد نظريات راديكال حزب دمكرات به منظور نوسازي اظهار داشتند كه تغيير وضع... پيرو قاعده كلي است و سيري دارد كه بايستي متدرجا طي نمايد ( ) 7 در ادامه مي افزايند كه نبايد چنين تصور كرد كه ما برضد اصلاحات هستيم بلكه عقيده و مسلك ما در اين است كه تمام ادارات ايران بايستي تغيير كرده و رفورمه شوند در زمينه اصلاح در امور فلاحين و زارعين نيز معتقدند كه براي انجام آن بايد ازطريق عقل و فرم خارج نشد درباره تقسيم اراضي نيز انجام يكباره آن راآنارشيسم و هرج ومرج خواندند. در بيان روش حصول چنين نوسازي و اصلاحي مي گويندبه بانگ بلند و صداي رسا فرياد مي زنيم كه امورات عامه خصوص رنجبران و فلاحان بايد اصلاح شده... ولي بايد فهميد آني الحصول نخواهد شد. اول راه پيشرفت، بالابردن فرهنگ عامه و سپس اصول اصلاح هفت گانه اين حزب در جهت نوسازي و اصلاح كشور بسيار كلي ومحافظه كارانه تنظيم شده بود كه مهمترين اين اصول جهد در تعميم معارف و تعليم اجباري، ازدياد قواي نظامي موافق اصول جديده بود. هرچند اين حزب درمقابل با نظريات دمكراتها اقدام به تهيه مرامنامه اي ديگر كردند و در آن به رفاه كارگران و تخفيف ساعات كاري، تاسيس بانك فلاحت، اصلاح امور روحاني، تكميل حكومت ملي و تشكيل مجلس سناو جلوگيري از نقديات مالكين و دولت اشاره نمودند ليكن همچنان به عنوان يك حزب محافظه كار در روند نوسازي ايفاي نقش كردند ( ) 8 مجلس دوم شوراي ملي عليرغم نگرش هاي مختلف پيرامون نوسازي و روند آن دستاوردهاي مهمي را در اين جهت به منصه ظهوررسانيد كه اهم آن عبارت از: استخدام مستشاران امريكايي، سوئدي و فرانسوي درجهت انجام نوسازي در زمينه هاي اداري و اقتصادي بود. اعزام دانشجو به خارج و تصويب قانون معارف در ذيقعده سال 1329 ه. ق كه به موجب آن كليه دستگاههاي تعليم و تربيت دولتي و ملي تحت نظارت وزارت فرهنگ درآمد و در ضمن آن تعليمات ابتدايي در سراسر كشور براي كودكان از هفت سالگي مجاني گرديد. قانون انتخابات جديد كه به موجب آن انتخابات به صورت مخفي و مستقيم و يك مرحله اي گرديده بود نيز در مجلس دوره دوم از تصويب گذشت. همچنين قانون ديوان محاسبات عمومي كه به منظور ساماندهي دخل و خرج دولت و نظارت مجلس بر آن تهيه گرديد. قانون ثبت اسناد نيز اقدامي در جهت انتظام بخشيدن به نظام زمينداري بود و قانون وقت اصول تشكيلات عدليه و محاضر شرعيه و حكام صلحيه كه به سعي و كوشش مشيرالدوله - حسن پيرنيا - وزير وقت عدليه تهيه و ارائه گرديد كه درواقع نخستين اقدام اساسي در روند نوسازي دستگاه قضايي محسوب مي شد روندي كه به تدريج در تمام ادوار مجالس بعدي در جهت تحقق و تعميق استقرار نظام حقوقي و قضايي دنيوي تعقيب گرديد. ( ) 9 مجلس دوره سوم: به دنبال اولتيماتوم و مسائل پس از آن بالاخره مجلس دوم پس از يك دوره فترت سه ساله و رسيدن احمدشاه به سن قانوني در 17 محرم سال 1333 هـ. ق توسط احمدشاه افتتاح گرديد. عمر كوتاه مجلس دوم خصوصا گسترش جنگ جهاني اول باعث گرديد تا وقايق اين مجلس كمتر مورد توجه قرار گيرد ليكن عليرغم مدت كوتاه دستاوردهايي را درجهت نوسازي ايران به همراه داشت. مسائل سياسي در دوره سوم مجلس همانا بود كه با مشروطه آغاز گشته بود و در مجلس سوم گسترش يافت. بهم ريختن تمركز قدرت، ضعف مالي دولت، بروز اغتشاشات بسط دخالت دولت هاي انگليس و روس، احزاب سياسي و مسائلي چون ناسيوناليسم، ليبراليسم: غربگرائي و تجددخواهي و درگيري گسترده روحانيون و متفكران مذهبي به آنان و روند نوسازي از اين دست بودند. ( ) 10 ادامه دارد يادداشت ها: ـ 1 زهرا شجيعي. نمايندگان مجلس شوراي ملي در 21 دوره قانونگذاري... تهران: موسسه، مطالعات و تحقيقات اجتماعي دانشگاه تهران 1344 ص 86 ـ 2 منصوره اتحاديه. پيدايش و تحول احزاب سياسي مشروطيت تهران: نشر گستره 1361 ص 175 ـ 3همان ص 199 نيزنك: احمد سروش نژادپارلمان در ايران: ص به 128 بعد (رساله ) ـ 4محدتقي بهار. تاريخ احزاب سياسي در ايران تهران: اميركبير 1357 ج 1ص 24 ـ 5منصوره اتحاديه. مرامنامه و نظامنامه احزاب سياسي ايران. تهران: نشر تاريخ 1361 ص 36 ـ 6همان ص 42 ـ 7همان ص 65 نيزنك: تاريخ بهار احزاب سياسي ـ 8همان ص 68 ـ 9مجموعه مصوبات و قوانين مجلس شوراي ملي از دوره اول تا دوره چهارم. مجلس شوراي ملي بي تا ص 38128 نيزنك به همايون كاتوزيان اقتصاد سياسي ايران /ج 1 ـ 10ص 98 منصوره احزاب اتحاديه سياسي در مجلس سوم. تهران: نشر تاريخ 1371 ص 21