Hamshahri corpus document

DOC ID : H-760322-21433S1

Date of Document: 1997-06-12

گردآوري و تدوين وحي بحثهايي در شناخت قرآن (بخش دوم ) دانشمندان شيعه بر اين عقيده اند كه پس ازوفات رسول خدا (ص ) نخستين كسي كه به گردآوري و ضبط آيات قرآن پرداخت اميرالمومنين علي بن ابي طالب (ع ) بود. اين موضوع در منابع ومصادر بسياري مورد تاييد قرار گرفته است اشاره: بخش اول مطلب حاضر، اثر آيت الله محمد ابراهيم جناتي، در گذشته به نظر گرامي خوانندگان رسيد. در بخش اول، مباحث مربوط به نزول قرآن و اسامي قرآن ( قرآن، كتاب وفرقان ) بررسي شد. پس از آن مبحث مهم تقسيمات قرآني و بحث درباره مفهوم سوره درعلم اشتقاق و در علوم قرآني مطرح گرديد. دراينجا دنباله مبحث با تكميل بحث سوره درقرآن پي گرفته شده است: عدد سوره ها قرآن كريم بنابر مشهور 114 سوره دارد. البته قولي نيز به سوره 113 اشاره دارد. تقسيم سوره هاچنان كه قبلا اشاره شد سوره هاي قرآن برحسبنزول، بعضي مكي و بعضي مدني هستند. دانشمندان علوم قرآن در اين ميان 20 سوره را مدني دانسته اند و در 12 سوره اختلاف نظر دارند وباقي سور را مكي خوانده اند. در اينكه ويژگي هاي سوره مدني يا مكي چيست بعضي نظراتي ابراز داشته اند. علامه سيوطي مي گويد: خصوصيات سوره هاي مكي عبارتند از: - 1 وجود سجده درآنها- 2 وجود لفظكلا در آنها- 3 خطاب با ياايهاالناس - 4 وجود قصص انبيا و داستان پيشينيان و جريان ابليس در آن به استثناي سوره بقره - 50 شروع سوره با حروف مقطعه از قبيل: الم والر. مفهوم آيه براي آيه در لغت معاني مختلفي مثل: نشانه، دليل، جماعت و امر شگفت آور ذكر كرده اند و به معني اول و دوم است فرموده خدا در آيه 53 از سوره فصلت: سنريهم آياتنا في الافاق و في انفسهم حتي يتبين لهم انه الحق... و در اصطلاح آيه عبارت است از بخشي از حروف يا كلمات يا جملاتي كه از طريق نقل، حدود آنها به گونه كامل در قرآن معين شده باشد. شمار آيات در اين باره نظريات مختلفي بيان شده است كه به عدد كوفي، مكي، مدني، بصري، شامي و.. از آنها ياد مي شود، ليكن علامه طبرسي در كتاب ارزشمندش ( /403 ) 1بر اين عقيده است كه صحيح ترين عدد در استناد عدد كوفي است كه از اعتبار روايي برخوردار است. اين عدد از اميرالمومنين (ع ) گرفته شده است و با روايتي از پيامبر كه مي فرمايند: قرآن داراي آيه 6236 است تاييد مي شود. آنچه روشن است پايه عدد آيات است كه به قول علامه سيوطي در الاتقان في علوم القرآن ( ) 35 تعداد آن از 6200 آيه كمتر نيست و اين مورد اتفاق دانشمندان علوم قرآن است و اختلاف در حد بيشتر اين عدد است كه در آن نظرهايي مثل: 6236 6666 6216 6225 6204 6214 و.. بيان شده است. گردآوري قرآن دانشمندان شيعه بر اين عقيده اند كه پس ازوفات رسول خدا (ص ) نخستين كسي كه به گردآوري و ضبط آيات قرآن پرداخت، اميرالمومنين علي بن ابي طالب ( ع ) بود. گردآوري قرآن به دست علي ( ع ) در پاره اي ازمصادر مورد تاييد قرار گرفته است از جمله: ابن نديم (م ) 380 مي گويد: امير مومنان علي (ع ) سوگند ياد كرد ردا بر دوشش مگر نيفكند، آنكه قرآن را جمع آوري نمايد و بدين خاطرحضرت سه روز در منزل نشست و به اين مهم پرداخت. ( ) 36 ابن قتيبه مي نويسد: امام علي ( ع ) فرمود: چون پيامبر (ص ) رحلت فرمود با خود عهد كردم و سوگند خوردم تا قرآن را دريك مجموعه گرد نياورم، عبا بر دوش نيندازم و اين چنين كردم. ( ) 37 و مي نويسد: علي ( ع ) فرمود: رسول خدا ( ص ) به من وصيت كرد كه پس از دفن او از خانه خارج نشوم مگر زماني كه قرآن را گردآورده باشم... و علي چنين كرد وچون از گردآوري قرآن فارغ شد گفت: هذاكتابالله وقدجمعته من اللوحين. ( ) 38 ابن نديم در الفهرست مي گويد: اين نخستين مصحف بود كه جمع گرديد و نزد خاندان جعفر بود و من در اين زمان نزد ابويعلي حمزه حسني از اولاد امام حسن قرآني به خط علي بن ابي طالب ديدم كه پاره اي از اوراق آن افتاده است و خاندان امام حسن آن را چون ميراثي گرانبها نگاه مي دارند. ( ) 39 ما هرگاه به دقت اين خبر را به همراه احاديثي كه در بسياري از منابع اهل سنت آمده و مي گويد: قرآن در زمان رسول خدا در نزد او در ميان پاره ها جمع شد ( ) 40 ملاحظه كنيم از مجموع مكاتب چنين برداشت مي شود كه قرآني كه حضرت علي (ع ) گردآوري نمود و در مصحف خاص قرار داد همان قرآني است كه در نزد رسول خدا (ص ) به صورت پراكنده وجود داشت. جمع آوري قرآن به حسب تنزيل در مصادر اهل سنت آمده است كه امام علي ( ع )قرآن را به حسب نزول جمع آوري كرد ( ) 41 ممكن است مراد آنان اين باشد كه آن حضرت قرآن را با تعليقه آيه ها و وقت نزول و شان نزول و با اشاره به اينكه در حق چه كسي نازل شده گردآوري كرده باشد وگرنه معقول نيست كه امام علي (ع ) كيفيت جمع آوري رسول خدا (ص ) را تغيير دهد. دومين نظر در مورد گردآوري قرآن گروهي ديگر از علماي اهل سنت بر اين عقيده اند كه جمع آوري آيات قرآن به دست ابوبكر صورت گرفت. آنها مي گويند: پس ازاينكه حدود هفتاد نفر از قاريان و حافظان قرآن در جنگ با مسيلمه كذاب - در سال دوازدهم هجرت - كشته شدند، عمر به ابوبكر پيشنهاد كرد كه قرآن را گردآوري كند و ابوبكرمطلب را با زيدبن ثابت در ميان گذاشت، اونپذيرفت; زيرا معتقد بود كه اگر انجام دادن اين كار ضروري بود رسول خدا (ص ) خود آن راانجام مي داد، ولي پس از يك ماه ابوبكرپيشنهاد عمر را پسنديد و زيدبن ثابت به دستور ابوبكر قرآن را كه بر استخوانها وقطعات چوب و سنگ و.. به صورت پراكنده نوشته شده بود در مجموعه اي گردآوري كرد. اين مصحف ابتدا نزد ابوبكر، سپس نزد عمر و پس از او نزد حفصه دختر عمر نگهداري مي شد ( ). 42 علامه زركشي مي گويد: گردآوري قرآن براي ابوبكر حدود يكسال به طول انجاميد; زيرادستور او به زيدبن ثابت مبني بر جمع نمودن قرآن بعد از واقعه يمامه بود.. (بين واقعه يمامه و وفات ابوبكر يك سال فاصله بود ) او مي گويد: ابوبكر اول كسي است كه كتاب خدا را بين لوحين جمع كرد... در كتاب المصاحف نيز به اين گفتار اشاره شده است ( ). 43 علامه سيوطي مي گويد: ظاهرا در زمان ابوبكرقرآن را مصحف ناميده اند. محمدبن عبدالله معروف به ابن اشته (م ) 360 در كتاب مصاحف از موسي بن عقبه نقل كرده است كه اولين بار كه قرآن را بر ورق نوشتند آن را نزد ابوبكر بردند و ابوبكر از اهل نظر اسمي را طلب كرد كه بر آن مجموعه بنهند. برخي واژه السفر را پيشنهاد كردند كه پذيرفته نشد، زيرا اين واژه از مصطلحات يهود گروهي بود ديگر واژه مصحف را پيشنهاد كردند كه از اصطلاحات اهل حبشه بود و اين عنوان پذيرفته شد و مقبول همگان قرار گرفت. ( ) 44 سومين نظريه گروهي بر آن عقيده اند كه كار گردآوري قرآن در زمان عمر و به اشاره او صورت گرفته است. البته ممكن است كه منظور اينان همان مطلبي باشد كه قبلا يادآور شديم; يعني بنابر نقل عمر پيشنهاد جمع آوري قرآن را به ابوبكر داد و چون پيشنهاد اصلي از عمر بود كار گردآوري قرآن را به او نسبت داده اند. و اگر چنين توجيهي را قبول نكنيم، دليل معتبري بر ادعاي مذكور موجود نيست. چهارمين نظريه دسته اي ديگر براين نظر و اعتقادند كه جمع آوري قرآن در زمان عثمان بن عفان صورت گرفته است. برخي از مورخين نوشته اند: حذيفه بن يمان ( م )سردار 36 معروف بعداز جنگ ارمينيه وآذربايجان به مدينه رفت و با عثمان ملاقات نمود... و از اختلاف مردم در امر قرائت كتاب خدا اظهار تاسف و ناراحتي نمود و اورا از آن برحذر داشت و گفت: اهل كوفه به گونه قرائت ابن مسعود و اهل بصره به گونه قرائت ابوموسي و اهل شام و دمشق به گونه قرائت ابي بن كعب و اهل حمص به قرائت ابن مقداد كتاب خدا را مي خوانند. او سپس گفت: اي امير مومنان پيش از آنكه امت در امر كتاب مانند يهود و نصاري اختلاف كنند آنها را درياب. عثمان پس ازمشورت با اصحاب خود نظر حذيفه را پذيرفت. علامه سيوطي در الاتقان چنين آورده است كه عثمان گروهي ازصحابه (ازجمله عبدالله بن زيدبن ثابت، زبير، سعيدبن عاص و عبدالرحمان بن حارث ) را مامور گردآوري قرآن كرد و آنان اوراقي را كه قبلا در زمان ابوبكر گردآوري شده بود و تنها نسخه آن دراختيار حفصه دخترعمر قرار داشت، از وي گرفته و از روي آن هفت نسخه استنساخ كردند و به بلاد شام، مكه، بحرين، كوفه، بصره و يمن فرستادند و يك نسخه را در مدينه نگاه داشتند و به امر عثمان بقيه قرآنها را سوزاندند و مردم بلاد را به قرائت همان يك نسخه واداشتند. نظير اين روايت را مصادر ديگرنيز نقل كرده اند. ( ) 45 به هرحال در عدد مصاحفي كه عثمان به كشورها فرستاد بين صاحبنظران اختلاف شده ابوعمروالداني عثمان بن سعيد ( م )-صاحب 444 كتابهاي التيسير في القراءات السبع و المحكم في نقط المصاحف و المقنع في رسم القرآن - در كتاب مقنع مي گويد: بيشتر علما بر اين اعتقادند كه عثمان مصاحف را درچهار نسخه نوشت و سه نسخه را به كوفه، بصره و شام فرستاد و يك نسخه از آن را در نزد خود نگاه داشت. و نيز گفته شده آنها را در هفت نسخه قرار داد و از آن نسخه ها علاوه بر بخشهاي مذكور به مكه و يمن و بحرين نيز فرستاد. ظاهرا گفتار اول (قرار دادن مصاحف در چهار نسخه ) صحيح تراست و پيشوايان قرائت بر آن اتفاق نظر دارند و علامه زركشي ( ) 46 و صاحب مقنع (ص ) 10 بر اين اعتقادند كه مشهور عدد صحائف را پنج نسخه دانسته اند... ( ). 47 - 35 همان ج 1 ص - 16136 /الفهرست ص; 37 - 30 الامامه /والسياسه ص ; 38 - 30 براي وقوف بيشتر مراجعه شود به اين مصادر: تاريخ القرآن زنجاني و ص 44 اصول كافي كليني ص. والاتقان 453 في علوم القرآن علامه سيوطي ج 1 ص. و 58 فتح الباري علامه عسقلاني ج 9 ص 43 و ارشاد الساري علامه قسطلاني ج 7 ص. و 459 عمده القاري علامه عيني ج 30439 9 ص - الفهرست ص - 4140 از جمله: مستدرك حاكم ج 2 ص; 611 مسند طياليسي ص 270 المعبر ابن حبيب ص 286 تاريخ شام ج 7 ص ; 210 فتح الباري ج 9 ص 440 صحيح بخاري كتاب علم باب 39 و كتاب جهاد و اسير باب 171 و كتاب جزيه باب 10 و غيراينها- 41 ارشاد الساري احمدبن محمد معروف به قسطلاني ج 7 ص 459 و عمده القاري محمودبن احمد معروف به عيني ج 9 ص 304 و فتح الباري احمدبن علي معروف به ابن حجر عسقلاني ج 9 ص - 4342 در اين زمينه مي توان به مصادر ذيل مراجعه كرد: مسند احمد ج 1 ص. 13 صحيح بخاري كتاب فضائل قرآن. البرهان في علوم القرآن زركشي ج 1 ص. 238 الاتقان في علوم القرآن سيوطي ج 1 ص. 101 تاريخ يعقوبي ج 1 ص. 125 الابانه علامه قيسي ص - 3443 البرهان في علوم القرآن ج 1 ص; 239 - 44 الاتقان ج 1 ص - 8945 علامه محمدبن اسماعيل بخاري در صحيح فصل فضائل القرآن باب دوم و سوم. ابن ابي داوود در المصاحف ص; علامه 18 طبري در تفسير طبري ج 1 ابن ص 20 كثير در فضائل القرآن ص. 10 زركشي در البرهان في علوم القرآن ج 1 و ص 236 قيسي در الابانه ص - 2746 البرهان في علوم القرآن ج 1 ص - 24047 براي آگاهي بيشتر مي توانيد به كتاب المصاحف علامه ابن داوود مراجعه كنيد;