Hamshahri corpus document

DOC ID : H-760308-20641S1

Date of Document: 1997-05-29

بحثهايي در شناخت قرآن آيت الله محمدابراهيم جناتي اشاره: اين مقاله اثر استاد حوزه و دانشگاه، آيت الله محمدابراهيم جناتي است كه پيرامون بحثهايي در شناخت قرآن مطرح شده است. مقاله حاضردرباره كيفيت نزول قرآن است كه يكي از مباحثي مي باشد كه در علوم قرآن مورد بحث صاحب نظران قرارمي گيرد. به خاطر اهميت بحث فوق اين مطلب، تقديم خوانندگان گرامي مي شود. - 1 نزول قرآن يكي از مباحثي كه در علوم قرآن مورد بحث صاحبنظران قرار مي گيرد كيفيت نزول قرآن است كه آيا دفعي بوده است و يا به طور تدريجي صورت گرفته است. آنچه مشهور است و اعتقاد ما نيز بر آن است اين است كه نزول قرآن به صورت تدريجي و در طول 23 سال ( ) 1 ازبعثت تا رحلت رسول الله ( ص ) در موقعيتهاي مختلف درمكه يا مدينه ( ) 2 صورت گرفته است. ( ) 3 اكنون ممكن است به نظر برخي ميان اعتقاد به نزول تدريجي قرآن و آنچه خود قرآن در سوره قدر مبني مي فرمايد، بر اينكه: انا انزلناه في ليله القدر ما قرآن را در شب قدر نازل كرديم، تنافي ديده شود. اما چنين نيست; زيرا از رواياتي استفاده مي شود كه نزول مجموعي قرآن به آسمان دنيا در شب قدر و نزول آن بر پيامبربراي خواندن بر مردم به صورت تدريجي و در طول دوران رسالت بوده و است از اين روست كه خداوند در قرآن مي فرمايد: و قرآنا فرقناه لتقراه علي الناس علي مكث ( ) 4 گفتني است كه درباره كيفيت نزول قرآن نظرهاي ديگري نيز بيان شده است كه در يكي از مشهورترين اين نظريات، مراحل مختلفي براي نزول آن بيان گرديده است. به طوري كه در كتاب الاتقان نقل شده است ( ) 5 قرآن در اولين مرحله، نزول مجموعي بر لوح محفوظ داشته، در دومين مرحله نزولي مجموعي و دفعي به آسمان دنيا صورت گرفته و سرانجام در سومين نزول، به طور تدريجي به رسول خدا (ص ) ابلاغ گرديده است. اين نظريه را بزرگاني همچون علامه زركشي ( ) 6 و علامه ابن حجر ( ) 7 به عنوان ديدگاهي صحيح و مورد اعتماد پذيرفته اند و همين مبنا را - گرچه موافق بعضي روايات است - عده اي از علماي اهل سنت مخالف آيات و روايات دانسته و نپذيرفته اند. - 2 اسامي قرآن آيا اين كتاب الهي نامي غير از قرآن نيز آن گونه؟ دارد كه از آيات استفاده مي شود خداوند در خودقرآن از اين مجموعه الهي با نامهاي ديگري مثل كتاب، فرقان، ذكر و تنزيل نيز ياد كرده است. علامه شيخ طاهر جزايري در كتاب تبيان و علامه علي بن احمد تجيبي معروف به حرالي (م ) 647 بيش از 90 نام را براي قرآن ياد كرده اند و علامه سيوطي و نام 55زركشي را ذكر كرده اند. علامه ابوالمعالي عزيزي بن عبدالملك معروف به شيندله در كتاب البرهان مي گويد: قرآن 55 نام دارد. ولي اين گفتارها قابل نقد و اشكال پذير است; زيراآنان خلط و آميخته نمودند بين اسامي و اوصاف وبيشتر عناويني كه در قرآن براي آن ذكر شده اوصاف قرآن هستند نه اسما. به هر حال در قرآن اسامي و اوصاف زيادي براي قرآن ياد شده است و هركدام داراي وجه تسميه خاصي هستند و بجاست كه ما به طور فشرده به بعضي از آنها اشاره نماييم. قرآن در آيات الهي بيش از 50 مورد اين نام به كار رفته است كه از آن موارد است آيه لو انزلنا هذاالقرآن علي جبل لرايته خاشعا متصدعا من خشيه الله ( ) 8 البته در اينكه قرآن به چه معني بوده و مبدا اشتقاق آن چيست، نظريات عديده اي يافت مي شود. ـ 1بعضي مثل محمدبن ادريس شافعي - پيشواي مذهب شافعي - بر آنند كه اصلاقرآن مشتق نبوده، بلكه اسمي است كه از ابتدا براي اين مجموعه كلام خداوند قرار داده شده است. ( ) 9 ـ 2افرادي مثل فراءقرآن را مشتق از قرائن جمع قرينه مي داند; بدان جهت كه شباهت بعضي آيات به يكديگر همچون قرينه بودن اين آيات نسبت به بعض ديگر است. ( ) 10 ـ 3اشعري و پيروان او قرآن را مشتق ازقرن الشي ءبالشي ء كه به معني ضميمه نمودن چيزي به چيزي است دانسته و معتقدند كه چون سوره ها و آيات قرآن مقارن يكديگرند و بعضي از آنها منضم بعضي ديگر مي شوند خداوند آن را قرآن ناميده است. ( ) 11 ـ 4از علامه ابواسحاق ابراهيم بن سري (م ) 311 معروف به زجاج صاحب كتاب معاني القرآن نقل شده است كه قرآن مشتق ازقرء به معني جمع آوري است; چنان كه گفته مي شودقراالماء في الحوض يعني آب در حوض جمع شد و اين گوياي اين نكته است كه قرآن جامع همه محتواي كتب سابقه الهيه است ( ) 12 و علامه قسطلاني از همين معنا قرار داده است قول كسي را كه مي گويد: قرات الشي ء يعني جمع كردم آن را( ) 13 علاوه بر او ابن اثير ( ) 14 و ابن منظور ( ) 15 در ماده قرا نيز همين معنا را براي آن برگزيده اند. ابن منظور مي گويد ناميدن آن به قرآن، بدين جهت است كه در آن داستانها، اوامر، نواهي، وعده ها، وعيدها، آيه ها و سوره ها، جمع آوري شده است، ولي راغب اصفهاني مي گويد: قرائت ضميمه نمودن بعضي حروف و كلمات است به بعض ديگر در ترتيل و بر هر جمعي اين عنوان اطلاق نمي شود; گفته نمي شودقرات القوم هنگامي كه آنان را جمع نمايي. - 5 لحياني قرآن را مشتق ازقرء به معني قرائت و پيرو هم آوردن و خواندن مي داند ( ) 16 علاوه بر او صاحب مباحث في علوم القرآن همين قول را رجحان داده و مي گويد: قرآن در لغت مصدر و مرادف با قرائت است و به همين معناست كه خداوند مي فرمايد: ان علينا جمعه و قرآنه فاذا قراناه فاتبع قرانه ( ) 17 و به گفته بعضي بزرگان مراد از قرآن در آيه شريفه علم القرآن قرائت است. و وجه ناميدن كتاب به اين اسم، شايد اين باشد كه قرآن در سينه ها حفظ مي شود; زيرا قرآن مصدر قرائت است كه در آن استذكار و استظهار شي ء است و بعضي حكما گفته اند: سبب اينكه اين كتاب خدا در بين كتابهاي ديگر او قرآن ناميده شده اين است كه دربردارنده جميع فائده هاي كتابهاي ديگر او بلكه است، دربردارنده ثمره هاي همه علوم است و به اين اشاره دارد فرموده خدا: و تفصيل كل شي وتبيانا لكل شي ( ). 18 ناگفته نماند كه بعضي در اين اقوال خدشه كرده اند ويا نظريات ديگري را در وجه تسميه قرآن بيان كرده اندكه براي پرهيز از اطاله كلام از آنها مي گذريم. كتاب يكي از نامهايي كه براي قرآن ذكر شده كتاب است. اين كلمه بيش از مورد 270 در قرآن آمده است; ازآنهاست: الم. ذلك الكتاب لاريب فيه... ( ) 19 كه مراد در بيشتر اين موارد قرآن است. جالب توجه است كه هرگاه بحث از منابع استنباط احكام است از قرآن به عنوان كتاب ياد مي شود. شايد هم بدان جهت كتاب گويند كه جامع الفاظ، كلمات و حروف است; چنانكه كتابت بدين معني است به هر حال در كلمات خداوند، كتاب بر اموري اطلاق شده است از جمله: - 1 كتابهاي ديني كه بر انبياي پيشين فرود آمد; مانند كتاب نوح. در آنجا كه خداوند فرمود: وانزل معهم الكتاب بالحق ( ) 20 و كتاب يحيي در آنجا كه گفت: يا يحيي خذالكتاب بقوه ( ). 21 - 2 كتابهايي كه براي ضبط حسنات و سيئات قرار داده شده است; مانند: و كل انسان الزمناه طائره في عنقه و نخرج له يوم القيامه كتابا يلقاه منشورا اقرا كتابك كفي بنفسك اليوم عليك حسيبا ( )وتري 22 كل امه جاثيه كل امه تدعي الي كتابهااليوم تجزون ما كنتم تعملون ( ) 23 تفاوت بين اين دو آيه در اين است كه در آيه اول كتاب برچيزي كه در آن حسنات و سيئات افراد انساني ضبط مي شود اطلاق شده، اما در آيه دوم در مورد آن چيزي كه حسنات و سيئات امتها در آن ضبط شده به كار رفته است. - 3 كتابهايي كه در آنها حوادث وجود و نظام آن ضبط مي شود; مثل: و ما يعزب عن ربك من مثقال ذره في الارض و لا في السماء والااصغر من ذلك ولااكبر الا في كتاب مبين. ( ) 24 - 4 بر كتابهايي كه به خواست خداوند در آنها تغيير وتبديل راه دارد. يمحوالله ما يشاء و يثبت و عنده ام الكتاب ( ). 25 فرقان اين كلمه حدود 7 مورد در قرآن استعمال شده است كه در دو مورد آن قرآن منظور است; مثل آنچه در اولين آيه سوره فرقان آمده است كه مي فرمايد: تبارك الذي نزل الفرقان علي عبده ليكون للعالمين نذيرا... ( ) 26 فرقان معناي تفرقه و جدايي را افاده مي كند و شايد علت آنكه فرقان ناميده شده است آن است كه فارق ميان راه هدايت و راه گمراهي و راه حلال و حرام و حق و باطل است و يا آنكه به معني نجات است. ذكر اين كلمه نيز در آياتي از قرآن آمده است كه در بعض آنها مراد قرآن است; از آن جمله آيه انانحن نزلنا الذكر و انا له لحافظون. ( ) 27 و آيه و هذا ذكر من ربكم ( ) 28 ذكر به معناي شرف است و مناسبت ناميده شدن قرآن به ذكر اين است كه رسول خدا در نتيجه ابلاغ قرآن به مردم به آخرين مراتب شرف نائل شد و امت او نيز بهترين و شريفترين امتها به حساب آمدند; زيرا آنان حامل نور قرآن و هدايت او شدند. خداوند فرمود: وانه لذكر لك و لقومك و سوف تسالون. ( ) 29 تنزيل و بدين نام در آياتي چند اشاره شده است; همان گونه كه در سوره شعراء آيه 192 آمده است كه مي فرمايد: وانه تنزيل ربالعالمين كه شايد وجه تسميه قرآن به تنزيل اشاره به نزول تدريجي قرآن باشد. علاوه بر اسامي قرآن كه به برخي از آنها شاره كرديم، در قرآن كريم اوصاف زيادي نيز براي قرآن ياد شده است; مثل: علي و حكيم در سوره زخرف آيه 4 يامجيد در سوره بروج آيه 21 ياعزيز در سوره فصلت آيه ياعربي 41 در سوره زمر آيه 28 و يامحكم و شفاء و حبل والصراط المستقيم و موعظه، بلاغ، بصائر، بيان، مثاني، وحي، رحمت، نذير، مهيمن.... - 3 تقسيمات قرآني تقسيمات قرآن و اصطلاحاتي كه برحسب آنها در قرآن ديده مي شود - مثل سوره و آيه - شايان دقت است. سوره در مبدا اشتقاق سوره بين بزرگان و مفسران اختلاف نظر است. بجاست به بعضي از اين نظريات اشاره نماييم. - 1 سوره مشتق است ازسوار كه معربدستواره است. از آنجا كه سوره هاي قرآن كريم همچون دستواره آياتي از قرآن را دربرگرفته اند بدانهاسوره مي گويند. - 2 سوره اسم است براي بخشي از قرآن كه دست كم سه آيه باشد. اين نظري است كه سيدمرتضي در كتاب فرائد الغوالي علي شواهدالامالي به آن اشاره كرده است. ( ) 30 - 3 سوره در اصل مهموز سوره است به معني نيم خورده و باقيمانده آشاميدني در ظرف كه در واقع شامل يك قسمت مي شود و از آنجا كه بخشي از قرآن است بدان سوره گفته اند. علامه محمدبن عبدالله زركشي در كتابالبرهان في علوم القرآن ( ) 31 يادآور اين نكته شده است. - 4 سوره ازسور به معني حصار بلد است و چون در يك سوره قرآن آياتي چند گرد آمده اند به اين نام خوانده شده است. - 5 سوره در اصل مهموز نيست و از سوربناماخوذ اين است قول ابوعبيده است. - 6 سوره ازتسور به معني تصاعد و تركيباست. - 7 سوره در اصل مهموز و به معني پاره اي از قرآن است كه از بقيه آن جدا شده و چون به صورت مستقلي درآمده و مقداري از آيات را در بردارد داراي اسم مخصوصي شده است. علامه ابن كثير در تفسير قرآن العظيم ( ) 32 و علامه جلال الدين عبدالرحمان سيوطي در الاتقان في علوم القرآن اين سخن را ذكر كرده اند. ( ) 33 - 8 سوره به معني مقام رفيع و ارجمند نيزآمده است و به همين معني است قول شاعر: الم تران الله اعطاك سوره آنچه تاكنون بدان اشاره شد بيشتر معني لغوي سوره را بيان مي كرد; ليكن اصطلاحاسوره به بخشي از آيات قرآني گويند كه داراي ابتدا و انتهاست و اينكه بعضي گفته اند ( ) 34 سوره بخشي از آيات قرآني است كه ميان دو بسمله قرار دارد نمي تواند مورد قبول باشد; زيرا نقض پذير است. به طور مثال ميان دو سوره انفال و برائت بسمله وجود ندارد و حال آنكه حقيقتا دو سوره اند و يا در وسط سوره نمل بسمله آمده، در حالي كه فاصله دو سوره را نشان نمي دهد. پي نوشت ها: ـ 1بعضي مدت نزول را 20 سال و برخي 25 سال گفته اند- 2 و به همين دليل آياتي را كه در مكه نازل شده مكي و ساير آيات را كه در مدينه نازل شده مدني ناميده اند; - 3 به البرهان في علوم القرآن ازعلامه محمدبن عبدالله زركشي (م ) 745 ج 1 ص 232 والاتقان في علوم القرآن از علامه جلال الدين عبدالرحمان سيوطي (م ) 1/68 911 مراجعه شود; - 4 اسراء آيه - 1065 الاتقان في علوم /28 1 القرآن; - 6 البرهان في علوم القرآن /229; 7 - 1فتح الباري في شرح صحيح البخاري. علامه عيني; - 8 حشر آيه; 21 - 9 جهت آگاهي بيشترمي توانيد به كتاب تاريخ /62 2بغداد نوشته خطيببغدادي مراجعه نماييد; - 10 الاتقان في علوم القرآن /87; 11 - 1 البرهان في اعلام /27812 1القرآن - مدرك سابق; - 13 لطائف الاشارات /1814 - 1نهايه اللغه ماده قرا; - 15 لسان العرب ابن منظورمصري; - 16 /87 1 الاتقان تاج العروس ماده قرا- 17 /قيامت آيه; 18 - 18 مفردات الفاظ قرآن /راغباصفهاني; 19ـ 402 البقره آيه; 20ـ 1 البقره ـ 21321مريم; 22ـ 12 اسراء; 23ـ 13 جاثيه; 24ـ 38 يونس; 25ـ 61 رعد; 26ـ 39 فرقان; 27ـ 1 ـ 928 حجر نساء; 29ـ 50 زخرف; 30ـ 44 فرائدالغوالي... ص 185; ـ 31 البرهان ج 2 ص; 32ـ 263 تفسير قرآن العظيم ج 1 ص; 33ـ 7 الاتقان ج 1 ص; 34ـ 52 همان ج 1 ص; 90 ادامه دارد