Hamshahri corpus document

DOC ID : H-760230-20061S1

Date of Document: 1997-05-20

نقش هنر و محبت مردم بر سردرهاي سنتي كاوشي در شيوه هاي معماري و نقش پردازي سردرهاي سنتي همدان نماي بيروني خانه ها و سردرهاي سنتي شهر همدان نشان دهنده ذوق و دقت و احترام مردم نسبت به ارتباطات انساني است نقش هنر و محبت... ميراث ها يادگارهاي فرهنگي ملت بزرگ ايران را در جاي جاي اين ميهن پهناور مي توان يافت. بخشي از اين مشتركات فرهنگي را در ميراث هاي مربوطبه معماري اقوام ايراني بايد جستجو كرد. ايرانيان از ديرباز در معماري بناها به ويژه خانه هاي مسكوني خود از ظرافت ويژه هنري بهره مي بردند. سردرهاي سنتي خانه ها، گوياي اين ذوق كم نظير مردم ايران است. در اين نوع سردرها، اسماء پروردگارو نام هاي مقدس ائمه اطهار درقالب آجر تراش، حجاري آجركاري، بر روي سنگ، شيشه تراشي در كتيبه هاي گوناگون نقش بسته و در بسياري از سردرهاي سنتي زيباترين شيوه ها و سبك هاي آجركاري تزييني، و كاشيكاري، به كار گرفته شده است. به اين ترتيب مردم ايران عزت و احترام ويژه اي كه براي ميهمانان قايل بودند، سردرخانه ها را به زيباترين شكل مي آراستند، به گفته پژوهشگران، ايرانيان، سعي داشتند مناظر عمومي، معابر و چشم اندازها از زيبايي و آرامش لازم برخوردار باشد و سردربناها، نيز بنا به همين سنت نيكو آراسته مي شد. با كاوش در ميراث هاي فرهنگي و معماري و نقش پردازي ويژه سردرهاي سنتي مي توان به فرهنگ غني و ارزشمند مردم ايران در طول هزاره ها آگاهي بيشتري يافت. در اين شماره گزارش فشرده اي رادرباره سردرهاي سنتي همدان كه توسط همكارمان علي اكبر ياري خبرنگار همشهري در همدان تهيه شده است، مي خوانيم: همدان با قدمتي بيش از دو هزار و پانصد سال از كهن ترين شهرهاي ايران و جهان محسوب مي شود وآثار باستاني اين شهر در واقع مجموعه اي از دوران مختلف و معماري هاي دوران پيش از اسلام تا عصر حاضر را در برمي گيرد. ريشه ها و كم و كيف ميراث هاي فرهنگي اين شهركهن فراتر از آن است كه در يك گزارش بگنجد و هدف اصلي ازگزارش حاضر نگاهي گذرا به چگونگي بوجود آمدن كوي ها (محله ها ) و چمن ( بازارچه ها ) و عوامل موثر در بافت سنتي آنها در شهر همدان است. در ادوار پيشين در هر قسمت از شهر كه محل مناسبي براي زندگي تشخيص داده مي شد و آب و شرايط زندگي فراهم بود طايفه ها و اقوام وفاميل بطور گروهي براي راحتي وامنيت و همبستگي بيشتر و دفاع درمقابل هجوم دشمنان و غارتگران درمحوطه اي تجمع و اقدام به خانه سازي مي كردند و با اين روش محله هايي بوجود مي آمد كه آنهاراكوي اين مي نامند كوي ها تنها محل سكونت بودند و يك يا دو حمام براي بهداشت اهالي در آن ساخته مي شد. اين اهالي در محله هاي مسكوني خود مشكلي نداشتند به جز تهيه مواد مصرفي مورد نياز خود كه بتوانند به راحتي آنها را تهيه نمايند; اين نياز محله ها باعث مي شد كه در بين آنها بازارچه هايي به منظور تامين مواد مصرفي اهالي بوجود آيد كه اين بازارچه ها معروف به چمن هستند. هر چند كوي يك چمن داشتند كه از طريق راهي كه به آنها منتهي مي شد هم مواد مصرفي از قبيل نان، گوشت، ميوه، سبزيجات، پارچه و ساير مواد تهيه مي گرديد و هم بوسيله اين چمن به راحتي مي شد با ساير نقاط كوي ارتباط برقرار كرد. نمونه هاي گوناگوني از اين شهرسازي سنتي در شهر همدان موجود است كه مي توان ارتباط محله حاجي و محله مصلي و سرگذر و آقاجاني بيگ را بوسيله چمن محله حاجي نام برد. و به همين ترتيب مي توان پي برد كه انتهاي هر كوي با چمن با كوي هاي ديگر در ارتباط است. هر چند كه امروزه با ايجاد خيابانهاي پهن و طويل شماري از كوي ها از بين رفته اند و اين عامل زندگي و نياز به مواد مصرفي در جهت نقشه شهرسازي سنتي تاثير فراواني را داشته و اين روش در گذشته بسياري از مسائل اقتصادي مردم را حل مي كرد. و اما چون نيازهاي جامعه هر يك مكمل ديگري است در آن زمان با توجه به هجوم غارتگران به شهرها مردم نياز مبرم به امنيت داشتند و اين يكي از مهمترين عواملي بود كه مردم محتاج و طالب بودند و بنابراين تلاش مي كردند اين امنيت را كه به علل مختلف در معرض خطر بود بوجود آورند. بنابراين سعي داشتند از طريق ساخت خانه هاي نفوذناپذير و بوجود آوردن كوچه هاي پيچ در پيچ كه به هنگام هجوم دشمنان دژهاي دفاعي مناسبي بود و درخم هر پيچ به راحتي سنگر گرفته و به مقابله و دفاع از خانه هاي خودبپردازند و همچنين ساختن درهاي محكم چوبي كه منظور اصلي ما رااز تهيه اين گزارش تشكيل مي دهد كه يكي در قسمت بيروني و ديگري بعد از طي مسافتي درانتهاي دالانهاي تاريك و كم ارتفاع قرار مي گرفت از ابزار همين ساختار دفاعي دالانهاي بود كوتاه باعث مي شد كه فرد متجاوز سوار بر اسب نتواند داخل دالان شده و به قسمت اندروني راه پيدا كند. همچنين اتصال بامها با يكديگر هنگام به خطر افتادن امنيت وسيله مناسبي براي برقراري ارتباط و اطلاع رساني بود. يكي ديگر از عوامل موثر در خانه سازي شهرها شرايط فرهنگي و تعصبات مردم شهر بوده است. بطوري كه ديده مي شود با احداث ديوارهاي بلند و قرار دادن حداقل پنجره هاي مشرف به كوچه و ساخت دالانهاي بلند و كوتاه سعي بر اين داشتندكه قسمت بيروني خانه را ازاندروني آن جدا سازند. علاوه بر همه اين مسائل و مشكلات و تحمل چنين دشواريهايي آنچه درگذشته براي مردان بسيار حائزاهميت بود، حفظ نواميس ازديد نامحرمان بوده است. خودبانوان نيز هنگام خروج از خانه در دالانهاي موجود پوشش كامل و حتي نقاب بر چهره و حجاب اسلامي داشتند. و يا شخص نامحرمي كه قصد ورود به منزل را داشت با عبور از دالان و ذكرياالله بانوان را نسبت به ورود خويش آگاه مي ساختند و حتي به هنگام دق الباب نكته هائي را مورد توجه كامل قرار مي دادند. هنگامي كه به دربهاي قديمي دقت مي كنيم دو دق الباب در دو طرف دربها ديده مي شود. دق البابي كه بصورت خشن و با صداي بم ديده مي شود متعلق به مردان و دق البابي كه به شكل منحني و به دور از خشكي و خشونت است به بانوان تعلق دارد. مراعات اين ظرافت هاي معماري در بافت خانه ها و نماي كوچه ها و شهرها تاثير فراواني نيز داشته اند و علاوه بر آن اكثر خانه ها به سمت قبله ساخته مي شدند. به گفته كارشناسان ميراث فرهنگي همچنين از عوامل موثر ديگر در چگونگي خانه سازي در شهر همدان شرايط آب و هوايي است. همدان يكي از سردترين شهرهاي ايران است و بيشتر مدت سال در سرما بسر مي برد. با توجه به نزولات آسماني و بادهاي مهاجم مي توان به راحتي تاثير آب و هواي شهر را بر روي خانه سازيها ديد. با توجه به شرايط جوي شهر مسئله اي كه بايد مورد توجه قرار گيرد وزش باد است و مي بينيم كه اين مسئله در ساخت خانه هامورد توجه قرار گرفته و سعي بر آن شده كه خانه ها را به سمت جنوب و يا شرق بسازند و يا از ساخت پنجره هاي بي مورد در سمت وزش باد خودداري شده است. يكي از كهنسالان همدان مي گويد: وقتي نام خانه هاي قديمي به زبان مي آيد در ذهن ما كوچه هاي باريك و پيچ در پيچ و خاكي، ديواره هاي كاهگلي ودالانهاي تاريك و بلند و دربهاي چوبي ومشكلات كه اينگونه خانه ها در خود دارند. اما خانه سازي سنتي و قديمي ما تنها در اين نكات خلاصه نمي شود بلكه داراي نكات مثبتي نيز مي باشند. به عنوان كوچكترين نمونه مي توانيم به گچبريهاي جالب سقفها و ديوارهادقت كنيم مهارتي خاص كه بوجود آورنده اين نقوش و سطوح است را مشاهده مي كنيم. وهمچنين اگر به سردرهاي سنتي دقت كنيم مي بينيم كه بيشتراين سردرها آجركاريهاي زيباو سنگ كاريهايي در كمال استادي انجام گرفته و بخوبي مشخص كننده اين مطلب است كه اين هنر يكي از هنرهاي زنده دنياست. درشهر باستاني همدان، به نماي بيروني خانه ها بهاي زيادي داده مي شد و معماران و هنرمندان با ذوق با صرف وقت، حوصله و دقت زياد، آثاري را پديد آورده اند كه امروزه ازارزش بسيار بالايي برخوردارمي باشد. سردرهاي سنتي شهر همدان در زمره اين آثار با ارزش است. اين تزئينات بيانگر وضعيت داخلي خانه و صاحب آن بوده و هنرمندان آن زمان توانستند از قوسها و آجركاريهاي زياد و زيباچنين سردرهايي را بوجود آورند. اگر در بيشتر سردرهاي قديمي دقت كنيم متوجه سكوهاي كوچكي در اطراف پايه هاي هر درگاه مي شويم. اين سكوها كه شايد به اشتباه جهت رفع خستگي يا براي زيبايي بنا استفاده مي شود در اصل به دوران زرتشت باز مي گردد. درزماني كه ملت ايران آتش را نشاني از پاكي ودوري از پليدي اين سكوها مي دانستند به شكل اجاقهايي كه هر صبح مي بايد توسط كودكان همان خانه روشن مي گرديد و درب ورودي آن خانه در هر صبح آتش رابه خود مي ديده است... و در منازلي كه اين آتش روشن نبوده بيانگر اين مسئله بوده است كه آن خانه داراي كودك نبوده و به اصطلاح اجاق كور هستند. و اصطلاح اجاق كور در مورد خانه اي كه بدون بچه است از همين اجاقهاگرفته شده است. خاكستر اين اجاقها در چهارشنبه سوري خالي شده و آتش را دوباره در سال نو روشن مي كرده اند. مسئله ديگرآجركاري هاي زيبا و منظم سردرهاست كه اين خود نشانگرمعماري زيبا و سنتي همان خانه است كه هر بيننده را به هنگام عبور از اين سردرها به خود جلب مي كند آجركاريهايي كه به نام هاي خفته بيدار، حصيري، آجر موج تراش، خفته و راسته و تراش هشت و مربع، آجر تراش موج خفته و راسته و تراش شش و لوزي در اين نوع سردرها ديده مي شود زيبايي خاصي دارند و همچنين استفاده از قوسهاي جالب در معماري اين درگاهها خود نشانگر توجه خاص به اين سردرهاست و از سوئي اگر به نماي كلي يك سردر توجه نمائيم خواهيم ديد كه توجه خاصي به آن شده و از الوارهاي محكم وگل ميخها و دق البابهاي زيبا استفاده گرديده كه نشان از پيشرفت صنعت نجاري در آن زمان دارد.