Hamshahri corpus document

DOC ID : H-760220-19406S1

Date of Document: 1997-05-10

رسيدن به هدف، به چه؟ قيمتي در دستيابي به اهداف مثبت، نبايد راه انحرافي براي رسيدن به مقصد پيموده شود وجودرقيب موجب مي شود كه در برخي موارد افراد براي رسيدن به هدف مشترك دست به حركاتي بزنند تا رقيب از گردونه رقابت بيرون رود. اعمال خطا براي كسب قدرت بيش از ساير اهداف ازسوي افراد مختلف ديده مي شود آقاي خ. ز برخود مي باليد از اينكه در يك امر خير مبلغ قابل توجهي را به عروس بي بضاعت اهداء كرده بود. به نگاه ديگران خوب توجه مي كرد و از اينكه اين نگاهها ازروي تحسين و تمجيد به وي دوخته شده بود، رضايتش غليان مي كرد. در كنار چندتن از همكاران و دوستان خودلب به سخن گشود و گفت: تنها به خاطرخدا چنين كاري كردم. و باز صداي تحسين حاضران به گوش رسيد. پس از پايان جلسه نيكوكاري كه به منظورجمع آوري مبالغي براي چند عروس و دامادبي بضاعت تشكيل شده بود، آقاي خ. ز درگوش دوست و همكارش زمزمه كرد: خداوند كمك مي كند. ديروز اجناسي را كه چند هفته قبل از عيد خريداري و انبار كرده بودم به سه برابر قيمت فروختم. و امروز توانستم به اين چند جوان كمك كنم. هدف خير است! چندي پيش آقاي ع. ق دست رد به سينه كسي كه از يك بنياد خيريه براي جمع آوري اعانه به منظور سروسامان دادن به امور محرومان به او مراجعه كرده بود، نزد و مبلغ قابل توجهي را در يك فقره چك بلندبالا در وجه بنياد خيريه كشيد و درمقابل ديدگان همگان به او داد. آقاي ع. ق بسازبفروش است. ثروت قابل توجهي هم ولي دارد هرگاه خانه اي مي سازد و مي فروشد، آنقدر از مصالح نامرغوب استفاده مي كند و يا از آن مصالح كم و كسر مي گذارد كه خانه اش پس از پنج سال طوري خود را نشان مي دهد كه گويي سي سال است كه ساخته شده. او مي گويد كه بايدظاهر خانه را زيبا ساخت والا باطن آن كه ديده نمي شود. درثاني مشتريها به دنبال خانه قشنگ و يك سرپناه موقتي مي گردند، نه خانه بادوام! از آقاي ع. ق شنيدم كه مي گفت باپولهايي كه كسب مي كند در امور خير شركت دارد و هدفش جلب رضايت خداست. هدف خوب، ابزار بد اگر واقع بين باشيم و به اعمال خود نگاهي بيفكنيم خواهيم ديد، روزانه هريك از مابراي رسيدن به هدف خود، خواسته ياناخواسته دست به اعمالي مي زنيم كه به نوعي ماهيت آن مخدوش است. ولي برخي افراد بااين توجيه كه مهم نيست چه عملي انجام مي شود، بلكه مهم هدف ونتيجه است، نگرشي دايمي در متضرر كردن ديگران دارند. يك كارشناس مسايل اجتماعي مي گويد: وسايل و ابزار و اعمال ما براي رسيدن به اهداف مثبت خود، بايد از جنس مثبت باشد. وي تاكيد مي كند: انجام هر عملي براي رسيدن به هدف خود اگر منفي و ناشايست باشد، موجب به هم ريختن مناسبات اجتماعي مي شودو اين ارتباطات و مناسبات زيرا دچارخدشه مي شود، به وقوع پيوستن هر عمل خلاف و ناشايست بازتابهاي منفي اجتماعي دربرخواهد داشت. عمدتا اين توجيه كه پدر يا مادري به خاطر آنكه فرزندش بامشكلات روحي ورواني تربيت نشود به او اجازه هر كاري را مي دهد، نگرشي است كه در بسياري از خانواده ها ديده مي شود. درصورتي كه بپذيريم هدف اين مادرها و پدرها خير بوده و قصد دارند فرزندانشان به نحو شايسته اي تربيت شوند، اين واقعيت را نيز بايد بپذيريم كه ابزار آنها براي تربيت فرزندانشان نامناسباست، زيرا بايد توجه داشت كه يك نوجوان يا كودك و يا يك جوان هيچ گاه از انحراف مصون نخواهد بود و در هر شرايطي ممكن است كساني باشند كه آنان را منحرف سازند. كنترل و هدايت با ابزارهاي تشويق و در برخي موارد تنبيه مي تواند موجب شود تا پدران و مادران فرزندان شايسته اي به جامعه تحويل دهند. در دستيابي به هدف مثبت، فرد نبايدراه انحرافي را براي رسيدن به مقصدبپيمايد. اين ساده لوحانه خواهد بودكه با انجام كار اشتباه و خطا ما بتوانيم به هدف مثبت و متعالي دست يابيم. ش خانم ف براي آنكه امر مهم صله ارحام را انجام دهد، از همكار خود مي خواهد تااگر كسي سراغ او را در اداره گرفت، به اوبگويد جلسه دارد! همچنين به وي مي گويد تاساعت خروج وي را زماني كه ساعت كاري به اتمام رسيد بزند. درحالي كه وي دو ساعت يا بيشتر از دو ساعت، زودتر محل كار خود را ترك مي كند. اين جنبه از واقعيت را نيز نبايد ازذهن دور داشت درصورتي كه فرض كنيم هدف مثبت باشد و براي رسيدن به آن متوسل به راه هاي خطا شويم، خود را بدون هيچ ترديد به اشتباه و خطا افكنده ايم زيرا ارزش مثبت اهداف ما به شدت تحت الشعاع اعمال منفي قرار مي گيرد. وقتي ما مرتكب عمل خلاف مي شويم تا به هدف خود كه ممكن است خير باشد، دست يابيم، موجب شده ايم كه يك فرد ياافرادي دچار ضرر و زيان شوند و يا حقوق فردي و اجتماعي آنان پايمال شود. عمدتا كساني كه چنين مي انديشند، هميشه به دنبال راه فراري هستند تا از نتيجه اعمال ناشايست خود بگريزند. تمامي اصول اخلاقي كه از ابتدا تاكنون به عنوان قوانين اجتماعي و حقوق انساني تعيين شده است، با هدف پرهيز از انجام هرگونه عمل خلاف و خطا و ناصواب و دستيابي به سعادت بشر تدوين شده است. مذهب اصالت نفع يا سودانگاري در يك بررسي تاريخي مي بينيم كه جرمي بنتام وجان استوارت ميل در نظريه معروف اصالت نفع يانظريه اخلاقي سودانگاري به عنوان يك نظريه فلسفي تنها به آثار و نتايج اعمال توجه دارند. اين نظريه مي گويد در صورتي عملي درست است كه منتهي به نتيجه مطلوب شود و در صورتي كه آثار و نتايج سودمند عملي، كمتر از ضررهاي آن باشد، عملي نادرست محسوب مي شود. بسياري از فلاسفه و دانشمندان انتقادات و ايرادات اساسي بر اين نظريه گرفته اند. بمباران اتمي هيروشيما از سوي تمامي جهان عملي غيراخلاقي و كاملا ضداصول انساني تلقي مي شود، در صورتي كه از نظر سياستمداران وقت امريكا به دليل آنكه مي خواستند از ادامه جنگ جلوگيري كنند، اين هدفي مطلوب بود و چندين هزار نفر را در يك لحظه به خاكستر مبدل ساختند و نسلهاي آينده را نيز با خطر جدي بيماريهاي صعبالعلاج مواجه نمودند. در حالي كه براي انجام چنين عمل وحشتناكي تنها توجيه اصالت نفع يا نظريه اخلاقي سودانگاري در دست سياستمداران وقت امريكا بود. در حقيقت مسير اين افراد براي دستيابي به نوعي از منفعت، قدرت، خير، لذت و صواب از مسير انحرافي و خطا مي گذرد. اين افراد در محاسبات خود مرتكب اشتباه مي شوند كه در نهايت عمل آنان براي عده اي سود و براي بسياري ديگر ضرر و تباهي به همراه دارد. رقيب! وقتي آقاي م. ح براي رسيدن به يك پست سازماني تمامي سعي خود را به كار بست تا با شيوه هايي چون تملق، چاپلوسي و غيبت عليه رقيب خود، نزد مديرش اعتباري كسب كند، همكارش بشدت وي را مورد سرزنش قرارداد. آقاي م. ح در پاسخ همكارش گفت: اگر به سمت موردنظر دست پيدا كنم به كارمندان خود و افرادزيردستم هيچگاه اجحافي نخواهم كرد و آنان را درمشكلات زندگي خصوصيشان ياري مي كنم. علاوه بر آن افكار مثبت و خيري را در سر مي پرورانم كه تنها با دستيابي به آن سمت سازماني قابل اجراست. وي اضافه كرد: تمام تمهيداتي كه براي سرنگوني مديرمربوطه و جايگزيني خود به آن سمت به خرج مي دهم اگرهم نادرست باشد به خاطر اهداف والايي است كه درسر مي پرورانم! رقيب يكي از مهمترين عوامل براي دستيابي دشوار فرد به هدف خويش است. در چنين زماني است كه در برخي از موارد افراد براي رسيدن به هدف مشترك دست به حركاتي مي زنند تا رقيب از گردونه رقابت بدررود. ولي در فرهنگ اصيل ما بارها جوانمردان از حق خود به نفع حريف گذشته اند تا حلاوت ايثار و از جان گذشتگي را با كينه، حقد و حسد ضايع نكنند. از سوي ديگر در فرهنگ اسلامي ما افراد حسود كساني هستند كه تنها خود و هدف خود رامدنظر قرار دهند بي آنكه توجه داشته باشند، ديگران را پله پيشرفت خود قرار داده اند و آنان را ضايع كرده اند. دستيابي دشوار به هدف موجب مي شود تا در برخي اوقات فرد موانعي بر سر راه خود ببيند لذا درصورتي كه فرد داراي اطلاعات، فرهنگ، آگاهي و درنهايت بينش بالايي باشد، جهت رسيدن به هدف و يا قدرت به ضرر ديگران عمل نمي كند و آنان را مورد تهمت و افترا قرار نمي دهد. در حالي كه عكس آن نيز صادق است. يعني اگر فرد از مجموعه آگاهي ها و بينش والاي انساني تهي باشد و قدرت لازم را در مقابله با مشكلات به نحو مطلوب و صادقانه در خود نبيند، دست به اعمالي غيراخلاقي مي زند. مرگ خوب است ولي براي همسايه! از قديم گفته اند: مرگ خوب است ولي براي همسايه! اين ضربالمثل مصداق بارز بينش كساني است كه قدرت ديدن خود را ندارند و تنها ديگران را ديده و مورد سرزنش و انتقاد قرار مي دهند. به طور مثال كساني براي خنداندن عده اي، فردي كه درمجلس موردنظر نيز حضور دارد را مورد تمسخر قرارمي دهند و موجب مي شوند فرد موردنظر به جاي آنكه ازجلسه موردنظر لذت ببرد، خاطره اي بد و مضحك از آن جلسه در ذهن خود باقي اين بگذارد حركات عمدتا درگوشه و كنار فراوان ديده مي شود، در حالي كه ما به اين موضوع پي نمي بريم كه حريم شخصيتي هر فرد، مهمتر از لحظه اي خنديدن يا خنداندن ديگران است. يك روانشناس مي گويد: ساده پنداشتن عمل خلاف از ديدگاه روانشناسان به اين دليل است كه فرد تصور مي كند عمل خلاف وي با يك عمل و يا هدف مثبت يا به ظاهر مثبت بي اهميت خواهد بود. در حالي كه چنين تصوري ناشي از اين است كه فرد در نهايت به نفع و سود دست خواهد يافت. ايثار اولويت خصائل پسنديده و اعمال شايسته در فطرت هرانساني نهاده شده است و بايد دانست كه انجام اعمال غيرمنطقي حتي به دليل دستيابي به هدف منطقي و خير هم نمي تواند توجيهي داشته باشد و در واقع مخالف با فطرت و نداي وجدان انساني است. مفاهيمي چون ايثار، جانفشاني و از خودگذشتگي درست مخالف فرمولهاي موجود در نظريه پردازيهاي فلسفي سودانگاري و اصالت نفع است. در اين نگرش ايثارگرانه، هدف اصلي نزديكي هرچه بيشتر به خالق يكتا و رضايت و خشنودي وي مي باشد. همچنين ابزارها و اهداف مادي در فرهنگ ايثار و از خودگذشتگي به اهداف معنوي و ارزشي مبدل مي شود. مفهوم ايثار در كشور ما در دوران هشت سال دفاع مقدس تجلي يافت. در حقيقت دفاع از حيثيت اسلامي و ملي به قيمت اهداي جان، بزرگترين حركت ايثارگرانه در جهان و عصر ما محسوب مي شد. خوبست بياد آوريم و بياموزيم از اين دلاورمردان درس ايثار را كه براي رسيدن به هدف خير و بزرگترين مقدس، نعمت الهي يعني جان را به خالق تسليم داشتند. به هر حال هريك از ما در ابعاد كوچكتر و يا بزرگتربراي دستيابي به اهداف خود به اقداماتي دست زده ايم كه به قيمت تضييع حقوق ديگران انجاميده است. ولي آيا دستيابي به قدرت، سود و منفعت و ياامور خير مي تواند تا آن حد ما و اعمال ما را توجيه كند كه دست به هر عملي به هر قيمتي؟ بزنيم بي ترديد پاسخ منفي است. رامين سليماني