Hamshahri corpus document

DOC ID : H-760204-18517S1

Date of Document: 1997-04-24

عقرب و عقربزدگي تنها در شش ماهه اول سال 68 بيش از دوازده هزار نفر عقربزده در استان خوزستان گزارش شده است براي كودكان و نوزادان همه انواع عقربها مي توانند خطرناك باشند اشاره: مشكل عقربگزيدگي (عقربزدگي )در مناطق، گرمسيري و نيز در كشور ما يك مشكل مهم و بهداشتي است و به عنوان نمونه تعداد موارد ثبت شده كژدم گزيده تنهادر يكي از بيمارستانهاي شهر اهواز (طي يك سال ) از مرز بيست هزار نفر گذشته است. هر سال تعداد زيادي از ساكنان مناطق گرمسير دراثر كژدم گزيدگي جان خود را ازدست مي دهند، يا عليل مي شوند. اما علي رغم فراواني موارد كژدم گزيدگي واهميت واقعي مساله در مناطق گرمسيري كشور، اين موضوع از سوي مجامع علمي و بهداشتي كمتر مورد توجه قرار گرفته و به همين جهت همچنان در پوششي از ابهام و خرافه باقي مانده است. با گرم شدن دوباره هوا و افزايش تعدادموارد عقربزدگي، مناسب ديديم تا جهت اطلاع و آگاهي خوانندگان عزيز به مطالبي در اين زمينه بپردازيم. متني كه در پي مي آيد حاصل يك بررسي و پژوهش دانشگاهي است كه توسط آقاي يعقوب زلكي قربانپور از دانشگاه علوم پزشكي اهواز صورت گرفته است. عقربها جزو بندپايان بوده و در مناطق گرم كشور به فراواني يافت مي شوند. عقربها از حدود سيصد ميليون سال پيش مي زيسته اند و موجوداتي بسيار مقاوم هستند. آنها از رتيلها، عنكبوتها، هزارپايان، كرمهاي خاكي، جانوران كوچك و حشراتي مثل سوسريها، ملخها، مگسها، موريانه ها و غيره تغذيه مي كنند. درضمن همنوع خوار نيز مي باشند و عقربهاي كوچكتر و بچه هاي خود را مي خورند. زندگي عقربها غالبا به صورت انفرادي است ولي گاهي مي توان تعداد زيادي از آنها را نيز در مناطق و سطوحي كوچك يافت. عقربها از 5 3 تا سال عمر كرده و زمستان به خواب مي روند و در فصل سرما در گوشه اي به حالت افسرده و بدون حركت مي مانند، تا اين كه مجددا با شروع گرما فعاليت خود را ازسر بگيرند. البته در حالت زمستان خوابي هم اگر به اندازه كافي تحريك شوند حركت كرده و حتي قادر به نيش زدن مي باشند و حتي بعضي مصدوميت مراكز، در فصل سرما را خطرناكتر از ساير فصول مي دانند. عقربها بچه زا بوده و در هر بار زايمان 60 20 تا و گاهي بيشتر نوزادبه دنيا مي آورند. برخلاف آنچه كه عده اي تصور مي كنند، عقربها در اثر به دنيا آوردن نوزاد نمي ميرند بلكه تا چند روزي هم از بچه هاي خود مراقبت مي كنند. عقربها معمولا روزها را در محلهايي مثل شكاف ديوارها، زير سنگها، لاي خاشاك، در پوست شل شده درختان نظيردرخت اكاليپتوس يا سوراخهاي موجود در تنه درخت نخل، هم چنين در ميان نخاله هاي ساختماني و حتي داخل كفش، پوتين و دمپايي هاي روپوش دار بي حركت به سر برده و شبها مبادرت به شبگردي و شكار مي كنند. باتوجه به اينكه عقربها در ماههاي گرم سال فعال هستند، لذا ترجيح مي دهند كه روزها را در محلهاي خنك و احيانا مرطوب بسر ببرند. در مواقعي كه براي عقربها مزاحمتي ايجاد شود و يا تصادفا تحريك بلافاصله شوند، وضعيت دفاعي مي گيرند. دراين حالت دم خود را در پشت بدن خم كرده و انتهاي نيش را در جهت بالا و جلوي بدن مي گيرند. عقربها به هيچ وجه آن گونه كه عده اي مي پندارند موجودات مهاجمي محسوب نمي شوند و تنها در مواقعي كه تحريك شده و برايشان مزاحمتي ايجاد شود مبادرت به نيش زدن مي كنند. عقربها غالبا به رنگهاي زرد و سياه بوده، رنگ آنها تاثيري در ميزان سميت آنها ندارد. عقرب در هر بارنيش زدن حدود نيمي از محتويات سمي خودرا به خارج مي ريزدو پس از چند بار نيش زدن مداوم محتواي غده سمي فوق العاده كم مي شود و مدتي طول مي كشد تا دوباره غده سم توسط توليد مجدد آن پر شود. اين موجودات عليرغم اين كه داراي چندين عدد چشم هستند، ولي عملا فاقد قدرت بينايي مي باشند. ازلحاظ آماري تنها در شش ماهه اول سال بيش 1368 از دوازده هزار نفر عقربزده در استان خوزستان گزارش شده كه متاسفانه در سه ماهه اول همان سال 50 مورد منجر به مرگ بيمار گرديده است و نتايج حاصل از بررسي هاي انجام شده بر روي افراد متوفي نشان مي دهد كه اين افراد بيشتر ازميان كشاورزان، كارگران ساختماني، بچه هاي خردسال و زنان باردار بوده اند. از آنجا كه غالب موارد مرگ و مير در استان خوزستان ناشي از دو نوع خاص عقربگزيدگي مي باشد، لذا به معرفي كلي و بسيار مختصر اين دو نوع مي پردازيم. عقرب LEPTURUS گاديم HEMISCORPIUS عقربي است زرد رنگ كه نوك انبركهاي آن قهوه اي رنگ است. در اين عقرب دو شكلي جنسي وجود داشته هم ازنظر مشخصات ظاهري تفاوت زيادي بين دو جنس نر و ماده مشاهده مي شود. اندازه جانور بالغ در جنس ماده سانتيمتر 5حدود و در جنس نر به علت كشيدگي دم تا /7 5حدود سانتيمتر هم ديده شده است. كيسه سمي در عقرب ماده تخم مرغي شكل و كوچك ولي در عقرب نر استوانه اي و بلند و تاحدودي شبيه به ساير بندهاي دمي است. از آنجا كه عقرب گاديم داراي نيش بسيار كوچكي است لذا معمولا عقربزدگي با اين عقرب، عليرغم خطرناك بودن آن، درد زيادي به همراه نداشته و در خيلي از موارد اصلا همراه با درد نيست و همين مسئله باعث مي شود كه متاسفانه عده زيادي به خاطر نبودن درد مراجعه را به تاخير بياندازند و همين مسئله باعث فراهم آمدن زمان لازم براي تاثير سم شده و چند ساعت بعد بيمار با علائم بسيار بدي من جمله درد و خون شاشي مراجعه كند. اين عقرب خطرناكترين عقرب استان خوزستان و يكي از خطرناكترين عقربهاي جهان بوده و زهر آن منجر به ايجاد هموليز شديد، نارسايي حاد و ثانوي كليه ها، آشفتگي فيزيولوژيك سيستم عصبي،، مركزي تاثير بر روي ريتم و پمپاژ قلب، اختلالات عروقي و اثرات سيتوتوكيسيته شديد مي شود. مرگ بيمار ممكن است در اثر نارسايي حاد كليه و يا ايست قلبي تنفسي كه همراه با نشانه هاي شديد سيستم عصبي مركزي هستند صورت گيرد. تجربه نشان داده كه نوع نر (بادمي شبيه به دانه هاي برنج ) خطرناكتر از نوع ماده است. عقرب سياه CRASSICAUDA بزرگ ANDROCTONUS اين عقرب را مي توان از روي خصوصيات رنگ بدن و جثه بزرگ و ساختمان دم به راحتي مشخص بدن كرد بزرگ و صاف كشيده، و شفاف، به رنگهاي سياه و قهوه اي متمايل به سياه ديده دم مي شود ضخيم و نسبتا طويل بوده و در ناحيه انتهايي عريض تر مي شود. سوزن سمي بلند و قدري خميده عقربسياه است بزرگ دومين عقرب از لحاظ درجه خطر در استان خوزستان است. در بزرگسالان مرگ و مير بسيار نادر است ولي در اطفال به تناسب وزن و غلظت زهرتزريقي به ازاء وزن، ممكن است باعث مرگ و مير بيمار در ساعت 24 اول شود. جذب زهر اين عقرب سريع صورت مي گيرد وظرف دو ساعت يا بيشتر تمام علامات شروع و تا 4 ساعت به اوج خود زهر مي رسد اين عقرب منجر به ايجاد درد شديدي مي شود و مرگ ممكن است در اثر خفگي يا ايست قلبي - تنفسي صورت گيرد. اين عقرب در خوزستان داراي سطح انتشاروسيعي بوده و از اهواز، كوت عبداله، ويس ملاثاني، دزفول، انديمشك، شوشتر، مسجدسليمان، اميديه، آغاجاري، ميانكوه، رامهرمز، خرمشهر و ايذه جمع آوري شده است. اين عقرب بعلاوه از نواحي مختلف كشور ازشمال تا جنوب و از شرق تا غرب صيد شده است. با فرد عقربزده چه بايد؟ كرد ) 1 خونسردي خود را حفظ كنيد. در ايران معمولا هيچ عقربي نمي تواند بلافاصله در مصدوم مشكل جدي و مهمي از نظر باليني (بجز درد ) بوجود آورد. اگر تعلل نكنيد تقريبا هميشه وقت كافي داريد. خونسردي خود را حفظ كرده و بدانيد كه اكثر عقرب زدگيها واقعا خطرناك نيستند. البته در مورد بچه ها هيچ تعللي جايز نيست. ) 2 از تيغ زدن محل جدا خودداري كنيد زير برخلاف آنچه كه عده اي عقيده دارند اين عمل باعث سرعت عمل بيشتر سم عقرب شده و فرصت امداد را از شما مي گيرد. سوزن سوزن كردن محل نيش هم كه بعضي جاها مرسوم است، نه تنها كمكي نمي كند بلكه از تيغ زدن هم بدتر است. ) 3 عضو نيش زده را در صورت امكان پائين تر از سطح بدن قرار دهيد. (مثلا با آويزان كردن دست يا پاي مصدوم ) )اگر 4 محل عقربزدگي در دست و يا پا مي باشد بايد كمي بالاتر ازمحل نيش را با تورنيكت يا يك تكه پارچه پهن به آرامي ببنديد. بايد حتما دقت شود كه فشار اين نوار بسته شده زياد نباشد در ضمن هر پنج تا ده دقيقه يك بار به مدت سي تا شصت ثانيه نوار را باز كرده و بعد از آن مجددا نوار را ببنديد، تا عضو دچار خون مردگي و ديگر ضايعات احتمالي نشود. ) 5 محل نيش زدگي را با كيسه آب سرد يا هر وسيله ممكن ديگر حتما سرد نگه داريد. حتي مي توانيد براي اين كار مقداري يخ را درون پارچه اي ريخته و روي محل فوق قرار ديد. اين كار ممكن است باعث تخفيف درد هم بشود، اما متوجه باشيد هدف از اين كار تسكين درد نيست پس اگر درد تسكين نيافت از انجام آن خودداري نكرده و به هيچ وجه از مسكنهاي خوراكي حتي آسپرين استفاده نكنيد. ) 6 مصدوم را حتي الامكان در معرض تابش مستقيم آفتاب قرار ندهيد واز حركت دادن بي مورد عضو مصدوم بپرهيزيد. ) 7 مصدوم را سريعا به نزديكترين مركز بهداشتي درماني كه امكانات تزريق پادزهر ضد عقرب در آنجا موجود باشد برسانيد. ) 8 بردن عقرب مربوطه مي تواند كمك موثري باشد. اما وقت را براي يافتن آن تلف نكرده و بعهده شخص ديگري بگذاريد تا در صورت يافتن براي شناسايي تحويل دهد. ) 9 در بين راه به مصدوم مايعات زياد بدهيد و متوجه تغيير رنگ احتمالي ادرار وي باشيد. ) 10 در موقع مراجعه به پزشك مسائلي مثل حاملگي داشتن ناراحتيهاي كليوي، تنفسي، قلبي، عصبي و حتي اعتياد به مواد مخدر را راجع به مصدوم تذكر دهيد تا علائم قبلي پزشك را گمراه نكند. راههاي پيشگيري: پيشگيري در اينجا هم مثل هر جاي ديگر مهمتر از درمان است. اصولا مبارزه با عقرب شامل چهار بخش است: - 1 اولين و مهمترين بخش آموزش به مردم است كه بايد در دو بخش اعمال شود. يكي محو كردن تصورات غلطي كه حول و حوش اين موضوع رايج شده مثل تيغ زدن محل نيش زدگي عقرب و ديگري آموزش اطلاعات و روشهاي صحيح. - 2 بهسازي محيط - 3 ملاحظات احتياطي - 4 كنترل شيميائي (سمپاشي ) كه به دليل اهميت آن بخش جداگانه اي برايش در نظر مي گيريم. نكته بسيار مهم ديگر اين كه تحقق مواردي مثل آموزش همگاني بهداشت و بهسازي محيط و نظاير آن كه در اين نوشتار آمده، بدون كمك مسئولين محترم بهداشتي و دست اندركاران دلسوز بخش هاي اجرايي هرگز ممكن نخواهد بود. به هرحال توجه به نكات زير مي تواند مفيد باشد: لازم است با نصب توري يا صفحات مشبك كليه راههاي احتمالي ورود عقربها را سد كنيد. از نفوذ رطوبت در خانه بخصوص به ديوارها جلوگيري كنيد. عده زيادي از كساني كه اول صبح دچار عقربزدگي مي شوند، با عقربها در كفش يا پوتين خود برخورد مي كنند پس لازم است كه حتما قبل از بپا كردن كفش، بخصوص پوتين، آنها را بدقت تكانده و وارسي كنيد. لازم است لباسها و حتي رختخواب و حوله را هم قبل از استفاده، بخصوص در مناطق آلوده، خوب وارسي نموده در صورتي كه به هر دليل اقلام فوق روي زمين باشند، بهتر است قبل از استفاده بخوبي تكانده شوند. بايد پناهگاه عقربها را از بين برد. براي اين كار لازم است تمام سوراخ سمبه هاي موجود اعم از شكافها، درزهاي ديوار پر شده و جلوي تجمع چوب، نخاله هاي ساختماني، علوفه، اشياء متروكه و غيره را در محيط و محل زندگي خود بگيريم زيرا اين مكانها محل مناسبي براي مخفي شدن و زندگي عقربهاست. حتما از پابرهنه راه رفتن و بازي كردن بچه ها در مناطق مشكوك مثل باغچه ها و علفزارها جلوگيري توجه كنيد داشته باشيد براي بچه ها و نوزادان همه عقربها مي توانند خطرناك باشند. با از بين بردن حشرات و منابع غذايي عقربها جمعيت آنها راكاهش داده و با ريختن گازوئيل، نفت يا روغن سوخته در محل هاي مشكوك، محيط زندگي عقرب را نامناسب نمائيد. در انتخاب محل براي اردوگاه مثل اردوگاههاي مهاجرين وپناهندگان يا اسكان موقت نيروهاي نظامي، مسافرين، دسته هاي دانش آموزي و غيره لازم است علاوه بر عوارض زمين، منطقه از نظرعقربخيز بودن و فعاليت عقربها كنترل شود. با توجه به شبگرد بودن عقربها بايد بازديد و بازرسي از محلهاي مورد نظر شب هنگام صورت گيرد. آمار عقرب زدگي بعد از هواي شرجي و خاموشي هاي شبانه برق زياد مي شود. لازم است در اين مواقع مراقبتهاي بيشتري به عمل آيد. در محلهاي عقربخيز بايد كارگران ساختماني براي جابجا كردن مصالح و غيره از دستكشهاي كلفت استفاده كنند. نوع واكنش افراد نسبت به عقربزدگي به عوامل مختلفي بستگي دارد كه مهم ترين آنها عبارت است از: ) 1 نوع عقرب: كه در واقع ارتباط مستقيم با نوع و محتويات شيميائي سم عقرب در دارد خوزستان نوع گاديم عليرغم اين كه در موقع نيش زدن تقريبا دردي ندارد، از بقيه خطرناكتر و البته نوع نر آن (دم برنجي ) از نوع ماده خطرناكتر است، در عوض بعضي عقربها مثل توسن معمولا در افراد عادي هيچ عارضه اي جز درد ندارد و اين به دليل اختلاف در محتويات شيميائي سم هر نوع و گونه خاص است. ) 2 زمان نيش زدن: اولا در فصول بهار و تابستان عقرب زدگي خطرناكتر است. ثانيا چون عقربها در طول فعاليت روزانه براي شكار و دفاع از سم خود استفاده مي كنند و بنابه روايتي در هر بار نيش زدن نيمي از محتويات موجود در كيسه زهري را تخليه مي كنند، بسته به اين كه در موقع نيش زدن چه مقدار سم در كيسه زهري باقي مانده باشد، مقدار سم وارد شده به بدن فرد فرق مي كند و چه بسا زماني فرد دچار عقربزدگي شود كه عملا سمي در كيسه زهري نمانده باشد. اين موضوع توجيه كننده اين است كه وقتي دو نفر را يك عقرب نيش مي زند نفر دومي به احتمال زياد مشكلات كمتري خواهد داشت. ) 3 دفعات نيش زدن: هرچه دفعات نيش زدن در يك فرد بوسيله يك عقرب بيشتر باشد، احتمال ورود سم بيشتري به بدن مي رود، مگر اين كه در كيسه زهري چيزي باقي نمانده باشد. ) 4 سن و وزن مصدوم: بچه ها و افراد مسن آسيبپذيري بيشتري دارند بخصوص بچه هاي زير چهار سال. ) 5 محل نيش زدگي در بدن: اگر محل نيش زدگي در گردن سر و صورت يا ستون مهره ها و پستان باشد، مي تواند خطرناكتر از مثلا همان نيش زدگي در كف پا باشد. ) 6 سن عقرب: در هر نوع عقرب هرچه عقرب كم سن و سال تر باشد وجثه كوچكتري داشته باشد، مقدار سم كمتري هم در اختيار دارد، پس مشكلات كمتري نسبت به آنها كه جثه بزرگتري دارند مي تواند بوجود آورد. ) 7 آب و هواي منطقه: عقربها در مناطق گرم و خشك به علت بالا بودن غلظت سم شان خطرناكتر از گونه هاي مشابه در مناطق سرد و مرطوب هستند.