Hamshahri corpus document

DOC ID : H-760125-17810S1

Date of Document: 1997-04-14

جهانگردان فرهنگي به سراغ كاروانسراها مي آيند كاروانسراها، يادگار ارزشمند هنر و معماري ايران (بخش آخر ) كاروانسراها در مسير راههاي اصلي تجارت از اجزاء لازم نظير حجره هاي محل استراحت، حمام، نانوايي، انبار كالا، انبار علوفه، برج نگهباني و طويله برخوردار بوده اند در بخش نخست اين گزارش يادآور شديم كه عظمت تاريخي و اصالت فرهنگهاي غني و گوناگون از شاخص هاي تعيين كننده تاريخ و تمدن كشورها از جمله ايران مي باشد. در واقع آثار و ابنيه بجا مانده از روزگاران گذشته در دوران قبل و بعد از اسلام نظير كاروانسراها و بازارهاي سر پوشيده و بافت قديم شهرها و روستاها و حتي در صحراها و حواشي بيابان ها، به مثابه ابنيه درخشاني تحولات و وقايع تاريخي و ورود اقوام و فرهنگهاي گوناگون و فراز و نشيبهاي سياسي اين سرزمين و خلاقيت ها و هنر اصيل معماري و پيشينه چند هزار ساله هنرايراني و اسلامي را به نمايش مي گذارد و همچنان تاكيد داريم كه توجه بيشتر به اين بناها، از جمله كاروانسراها كه موضوع بحث گزارش حاضر است، زمينه را براي رونق جهانگردي بويژه جهانگردي فرهنگي در كشور ما آماده مي سازد. پس به جاست با توجه بيشتر كاروانسراهاي قديمي و قلعه هاي باستاني را كه بر اثر عوامل جوي و غيره... در معرض تخريب و ويراني قرار گرفته اند، باز پيرايي و حفاظت كنيم و اين ميراث هاي ارزشمند را كه نشانه اي از عظمت و فرهنگ دوران گذشته به شمار مي آيند، در معرض ديد مردم علاقه مند جهان قرار دهيم و درامدهاي قابل توجهي به سود اقتصاد ملي بدست آوريم. در اين گزارش، از تحقيقات آقاي دكتر رضا مستوفي الممالكي عضو هيات علمي دانشگاه يزد بويژه در مورد كاروانسراي تاريخي كاج، و همچنين كتابكاروانسراهاي ايران از انتشارات سازمان ميراث فرهنگي استفاده شده است. كاروانسرا يا قلعه دير و در بعضي نوشته ها و اسناد قلعه دير و كاج از جمله آثار با عظمت معماري ايران به شمار مي آيند. در فرهنگ واژه هاي ايران بعضي عناصر تاريخي كه جنبه رفاهي و عمومي داشته، كاروانسرا ناميده شده است و با توجه به اينكه اين بناها ويژه سرزمين هاي شرقي و اسلامي بويژه ايران مي باشد، واژه دقيق خارجي براي آن وجود ندارد. كاروانسراها به عنوان ميهمان پذيرها و هتل هاي جهانگردي امروز كاربري داشته و به همين دليل در مسير راههاي اصلي كاروان رو و جاده هاي تجارتي بويژه جاده ابريشم ساخته شده است. دركاروانسراها بر اساس نياز اجزاء لازم نظير حجره هاي محل استراحت، نانوايي، حمام، محل نگاهداري كالاها، اصطبل، انبار علوفه، برج هاي ديده باني، دروازه ورودي ايجاد شده است. در زمان بعضي از سلسله هاي پادشاهي ايران كه به دليل ثبات و اقتدار بيشتر امنيت نسبي حاكم بود، كاروانسراهاي بيشتر ساخته شده است و همچنان كه در بخش نخست اين گزارش اشاره كرديم، در دوره هاي اشكانيان، ساسانيان، حكومت خلفا، اواخر تيموريان كاروانسراسازي رواج داشته است، اما در زمان صفويه بويژه سلطنت شاه عباس بنا به روايتي كاروانسرا 999 ساخته يا تجديد بنا شده است. امروزه نيز بناي دير به صورت يك كاروانسراي شاه عباسي تجديد بنا شده است. در واقع بناي اصلي و اوليه اين مكان ها مربوط به دوران قبل از اسلام مي باشد و احتمالا محل عبادت محسوب مي شده است. اين بناها با شهر قديمي كاج همزمان و در ارتباط بوده است. قلعه دير كه در زمان ساسانيان و بين اصفهان و ري بنا شده است از جمله اين بناهاي تاريخي و مذهبي به شمار مي رود كه بعدها در زمان شاه عباس صفوي بازسازي و به كاروانسرا تبديل شده است. محل استقرار اين بنا در كنار يكي از راههاي عمده ارتباطي جنوب به شمال كشور در نظر گرفته شده است كه از مغرب به چاله اصلي درياي نمك يا درياي مسيله فعلي عبور و صفحات مركزي و اصفهان را به قم متصل مي كرده است و شاخه راست اين راه به ورامين، خراسان و شاخه شمالي آن به ري تا شمال ايران و آذربايجان امتداد داشته است. اين بنا از استراحتگاههاي مهم در سه راهي دو شهر مذهبي قم، ري و ورامين به شمار مي رود. اين دير از سمت شمال به اراضي اطراف رود كرج و غار و فشافويه و صحراي سيه پرده، از مشرق به بند عليخان و مدخل رودخانه بند عليخان به درياي مسيله، از مغرب به جنوب كوه مره و دشت كوشك نصرت و شرق جاده كنوني تهران - قم و از جنوب به اراضي كويري درياي نمك و حوض سلطان محدود مي شود. با توجه به عمليات مساحي طول و عرض اين كاروانسرا به ترتيب 120 و متر 74و در مجموع 8880 مترمربع شامل مساحت كاروانسراي اصلي و عناصر پراكنده اطراف آن نظير آب انبار آجري، طويله ها و نهرهاي قديمي و فضاهاي خالي ميان آنهاست كه زماني پوشيده از باغ و فضاي سبز بوده است. اين كاروانسرا به ترتيب تا شهر قم 96 كيلومتر تا جنوب تهران 50 تا كيلومتر شهر ورامين 32 كيلومتر فاصله دارد. با بررسي هاي به عمل آمده در بافت فيزيكي و نقش عملكرد اين كاروانسرا در چهار دوره تاريخي تغييراتي رخ داده است: در دوره پيش از اسلام، كاروانسراي كنوني در واقع روي خرابه هاي ديرالجص يا ديرگجين يا معبد كرد شير كه مربوط به دوره ساسانيان مي باشد بنا شده است، كه در بسياري از كتابها و اسناد تاريخي از آن نام برده شده است. اين ساختمان در كنار يك راه ارتباطي و بسيار قديمي ساخته شده است كه از اصفهان به شهر تاريخي كاج و از آنجا در جهت شمال به دير و سپس به ورامين و ري منتهي مي شده است. يافته هاي تاريخي نشان مي دهد كه در زمان ساسانيان يك مركز جمعيتي به نام شهر كاج در حول و حوش قريه محمدآباد كاج كه در كيلومتري 40حدود جنوب غرب كاروانسرا قرار دارد، وجود داشته است. نشانه هاي مهم حاكي از آن است كه يك راه ارتباطي مهم از اصفهان تا اين شهر (كاج ) ادامه داشته و از طريق يك پل مهم كه اكنون بقاياي آن وجود دارد، به ري يا ريگا كه در آن دوران بسيار آباد و پرجمعيت بوده، وصل مي شد. دير گجين نام ديگر اين كاروانسرا به معناي معبد گچي مي باشد كه با توجه به كشف يك كوره گچ پزي در گوشه چپ اين قلعه كه از سنگ گچ تپه هاي اطراف تغذيه مي شده است و همچنين وجود پوشش ضخيم گچ روي ديوارها و شبستان آن اين مطلب به حقيقت نزديك مي باشد. در سده دوم هجري شهرري دوباره اهميت سابق خود را بازيافت. قلعه دير نيز به علت تغييراتي كه در بافت فيزيكي آن پديدار شد از حالت انحصاري خارج و به تناوب به صورت كاروانسرا و يا قلعه تدافعي مورد استفاده قرار مي گرفت. در زمان حكومت سلجوقيان دو برج اصلي ديده باني نيز در اين قلعه ساخته شد. از قرن هفتم هجري به بعد نيزبر حسب نياز و با توجه به اينكه، بنابه يك كاروانسراي بزرگ تبديل شده بود، در محوطه پشت آن چندين طويله سرپوشيده براي نگهداري اسب و شتر متعلق به كاروانها ساخته شد. آب انبار قلعه كه در تمام دوره ها خارج از محوطه اصلي قرار داشت و با آب باران تغذيه مي شد، دوباره با آجر بازسازي و مورد استفاده واقع شد. در دوره صفويه به ويژه در زمان شاه عباس علاوه بر تاسيس كاروانسراهاي جديد، كاروانسراها و قلعه هاي متروكه و نيمه متروكه نيز با سبك معماري آن دوره و بيشتر با آجر و ملاط گچ و گل بازسازي از شد جمله كاروانسراي قلعه دير كه بويژه نماي خارجي آن به سبك هلالي و با آجرهاي قديمي و حتي توليد كوره هاي آجرپزي تجديد بنا شد و با توجه خاص، مسجد، آب انبار بيروني، حجره هاي مخصوص استراحت كاروانيان و برج هاي ديده باني اين مجموعه نيز نوسازي شد. در دوره قاجاريه و در عهد ناصرالدين شاه قاجار ميرزا يوسف مستوفي الممالك كه توجه و علاقه ويژه اي به توسعه اراضي باير و احداث روستاها و شيوه هاي آبرساني و عمران به مناطق دوردست داشت با در اختيار گرفتن زمين هاي محمدآباد كاج تا منطقه حسن آباد و حوالي ورامين با حفر يك كانال كه كف آن سنگفرش شده بود، آب رودخانه كرج را قبل از ورود به مسيله به اين اراضي انتقال داد و موجبات آباداني و عمران اين ديار را فراهم كرد و قلعه دير نيز بعد از مرمت محل سكونت عده اي از روستائيان و عشاير كوچروي كلاكوي و شاهسون كوچك شد. اما بعدها بر اثر بي توجهي كاروانسرا روبه ويراني نهاد و اكنون به صورت خرابه پاي برجا در پهنه اراضي پوشيده از ماسه كه روزگاري سرسبز و خرم بود، متروكه مانده است. به گفته كارشناسان ميراث فرهنگي نمونه كاروانسراي كاج كه بر اثر بي توجهي روبه ويراني نهاده است، در مناطق مختلف كشور ما فراوان يافت مي شوند، جا دارد، براي حفظ اين آثار ارزشمند و همچنين به منظور رونق صنعت جهانگردي بويژه جهانگردي فرهنگي با برنامه هاي منظم و پيوسته و از طريق جذب نيروهاي متخصص و دلسوز نسبت به بازپيرايي و حفظ اين آثار همت گماريم.