Hamshahri corpus document

DOC ID : H-760124-17725S1

Date of Document: 1997-04-13

كاروانسرا، يادگار گرانقدر هنر معماري ايران نخستين كاروانسراها با رونق تجارت در ايران ساخته شد ثروتي در راه... بخش قابل توجهي از مردم جهان خسته و دلزده از مدرنيسم در تكاپوي ميراث ارزشمند پيشينيان و يادگارهاي ارزشمند تاريخ بشر، به گردشگري روي آورده اند. اين رويكرد شگفت انگيز براي بسياري از كشورها زمينه ساز درآمدهاي نو و ثروت هاي انبوه شده است. در جاي جاي سرزمين پهناور ما، اثر و بناي ارزشمندي از تاريخ دير سال ايران و ذوق و هنر و دانش ايراني به يادگار مانده است. به هر ميزان كه در حفظ و بازپيرايي اين بناها بكوشيم و اين ميراث هاي ارزنده را گرامي بداريم، درامد و ثروت بيشتري را نصيب خود كرده ايم، به خصوص در اين برهه كه در كار گسستن از درامدهاي نفتي مي باشيم. بهار امسال گردهمايي جاده ابريشم در ايران برپا مي شود به همين انگيزه، گزارش تازه اي را به معرفي قدمت، ويژگي ها و ارزش هاي كاروانسرا، اين محصول بي نظير ذوق، هنر و معماري ايراني اختصاص داده ايم. كاروانسرا از مهم ترين ميراث هاي ارزشمند معماري ايران است. نخستين كاروانسراها در سرزمين پهناور ايران در گذشته هاي بسيار دور ساخته شد و در سده هاي پي درپي به مرور توسعه و تكامل موقعيت يافت حساس ميهن ما و نقشي كه در مبادلات سياسي، اقتصادي و به ويژه بازرگاني ميان اروپا و خاور دور داشته، در ايجاد و شكل گيري اين كاروانسراها بسيار موثر بوده است. پيش از ساخته شدن كاروانسراها چاپار خانه ها به عنوان، سرپل هاي ارتباطي و خبررساني از اهميت ويژه اي برخوردار بودند و بعدها، كاروانسراها به عنوان شكل كامل تر و جامع تر با نقش دوگانه ارتباط رساني و اقامتگاه كاروانيان، جانشين چاپارخانه هاي قديمي شد. يك كارشناس ميراث فرهنگي مي گويد: ساخت و گسترش كاروانسراها در ايران از دستاوردهاي مهم و ارزشمند معماري ايران به خصوص در دوران پس از اسلام مي باشد. هر كدام از اين كاروانسراها با نقشه خاص ساخته شده و هرگز دوكاروانسراي شبيه هم نمي توان يافت. همين گوناگوني كاروانسراهاي ايران شگفتي وتحسين بيننده را برمي انگيزد. در دوره ايران اسلامي ساخت كاروانسراهاي گوناگون با سبك هاي متفاوت معماري در شهرها، حاشيه كوير و راههاي كوهستاني رونق يافت. بررسي هاي پژوهشگران نشان مي دهد كه كاروانسراهاي ايران از لحاظ هنر، جامعه شناسي و مطالعات تاريخي در خور توجه است. در همين زمينه يكي از پژوهشگران مي گويد: در خلال سده هاي سپري شده، كاروانسراهاي درون شهري و برونشهري ايران كه بارانداز و استراحتگاه كاروان ها و كاروانيان آن روزگار به شمار مي آمد، محل تبادل افكار و انديشه ها، آداب و رسوم اقوام و ملل گوناگون بوده است. كاروانسراهاي ايراني نمونه هاي زيبا و جالب توجهي از معماري اين سرزمين ازكرانه هاي رود ارس تا سواحل خليج فارس دامن گسترده اند. اين بناها نشان مي دهند كه معماران هنرمند و با ذوق ايراني با علاقه بسيار، كوشيده اند، تمامي ذوق و هنر خود را در ايجاد اين بناها به كار بگيرند. بر اساس تحقيقات تاريخي، نخستين كاروانسراها در زمان هخامنشيان در ايران آن روز ساخته شده است. هرودت مورخ سرشناس يوناني، در كتاب خود از منزلگاههايي سخن به ميان آورده است كه توسط هخامنشيان بين شوش و سارد ساخته شده است. در عهد اشكانيان نيز، در حمايت از كاروانيان احداث اقامتگاههاي بين راهي وتوسعه راهها مورد توجه قرار گرفت. دوره اسلامي در ايران، عوامل گوناگوني درتوسعه، گسترش و تغييرات ساختاري كاروانسراها موثر بود. مهم ترين اين عوامل مذهبي، نظامي و اقتصادي بوده است. اگرچه با هجوم ويرانگر مغول به ايران و برافتادن خوارزمشاهيان، بسياري از شهرها به همراه ابنيه و آثار تاريخي ويران شد، اما، جانشينان چنگيزخان به مرور، تحت تاثير فرهنگ غني ايراني - اسلامي تلاش هاي سازنده را در پيش گرفتند و اين گرايش به توسعه بازرگاني، اقتصاد و راههاي تازه منجر شد. نقطه اوج توجه و رويكرد حكمرانان مغول به ايجاد ابنيه و جاده هاي تازه را مي توان در تدبير و كفايت خواجه رشيدالدين فضل الله جستجو كرد. وي سهم مهمي در ايجاد بناهاي عام المنفعه از جمله كاروانسراهاي گوناگون داشته است. مورخين كاروانسراهاي مرند، سرچم و جلفادر آذربايجان و رباط جهان آبادياسپنج در جاده خراسان و رباط انجيره در جاده يزد - مشهدرا متعلق به همان دوره مي دانند. اما، صفويان، در ايجادو گسترش كاروانسراهاو با بهره گيري از عالي ترين شيوه هاي معماري ايراني - اسلامي سهم به سزايي داشته اند و در واقع عصر صفوي رابايد، عصر رونق كاروان سازي ناميد. در اين دوره، با گسترش كاروانسراها، زائران مجال يافتند از شرقي ترين نقاط كشور يعني خراسان، به كربلا و نجف سفر كنند و به زيارت اماكن متبركه اين شهرها نائل گردند. اين دوره مقارن با سرازير شدن جهانگردان اروپايي به كشور ما بود. جهانگردان آن روزگار كه هنوز دوربين عكاسي اختراع نشده بود، با بهره گيري از هنر نقاشي و طراحي آثار بسيار زيبا و ارزشمندي از كاروانسراهاي عصر صفوي از خود به يادگار گذاشته اند. بخشي از اين آثار اكنون زينت بخش هتل ها و ميهمانسراهاي معتبر ايران است. از جهانگردان آن عصر درباره كاروانسراهاي ايران، يادداشت ها و كتابهاي متعددي به جاي مانده است. در يكي از نوشته هاي تاورنيه جهانگرد فرانسوي مي خوانيم: معمولا از تبريز تا اصفهان 24 روز طول مي كشد. روز اول از كوههاي صعبالعبور گذشتيم تا به كاروانسراي باشكوهي كه توسط شاه صفي ساخته شده و از بهترين كاروانسراهاي ايران است رسيديم جهانگرد ديگر شاردن در مورد كاروانسراهاي عهد صفوي مي نويسد: هيچ چيز نمي تواند با كاروانسراهاي ايران، كه توسط شاهان صفوي براي آسايش كاروانيان و جهانگردان ساخته شده قابل مقايسه باشد. كاروانسراهاي تجارتي داخل شهرها عموما دوطبقه هستند. در دو طرف داخل دروازه ورودي كاروانسراها نيز معمولا اطاقهايي براي پاسداران وكاروانسرادار ساخته مي شده است. تزئينات همانند بسياري از بناهاي ايران در عهد اسلامي، مانند مساجد، مدارس و مقابر، كاروانسراها نيز از تزئينات وابسته معماري برخوردارند. تزئينات عموما شامل آجركاري (كاروانسراي مهيار )، گچ بري، ( رباطشرف ) كاشيكاري، (كاروانسراي جهان آباد )مي باشد كه در طاقنماها، ايوانها، سردرد ورودي و اطاقهاي كاروانسراها به كاررفته اند. همانطور كه در معماري ايران در قرون اوليه بيشتر از آجركاري بهره گرفته مي شد، در كاروانسراهاي اوايل اسلام نيز آجركاري نقش مهمي در تزئينات بنا به ايفاءمي كرد همين ترتيب، در دوره مياني اسلام شيوه گچكاري رونق فراوان داشت وكاروانسراها نيز از اين تزئين بهره مي گرفته اند; و بالاخره در دوره تيموري و صفوي كاشيكاري جايگزين گچبري و آجركاري شد. خدمات همانطور كه در صفحات پيشين گفته شد، قافله يا كاروان، گروهي مسافر را شامل مي شد كه از محلي معلوم حركت و پس از روزها مسافرت به نقطه ديگر يا مقصد مي رسيدند. هركاروان داراي سرپرستي بود كه چاروادارباشي يا رئيس كاروان نام داشت. اين شخص، افراد متعددي را كه در مسير سفر خدماتي چون بارگيري، باربندي، تامين علوفه چهارپايان و ديگر موارد را عهده دار بودند، سرپرستي مي كرد. به اين ترتيب، زماني كه كارواني وارد كاروانسرايي مي شد، مسئوليت پياده كردن بار و انتقال آن به كاروانسراها به عهده مسافران بود و هر مسافري مي بايست اطاقي در كاروانسرا انتخاب كند و تهيه وسايل آسايش، پخت و پز غذا و ديگر موارد ضروري را خود به عهده داشته باشد. معمولا هر كاروانسرا نگهباني داشته واين شخص كاروانسرادار ناميده مي شد كه مسئوليت اموال كاروانيان را به عهده داشته و در موارد ضروري به آنها كمك اين مي كرد نگهبان، حقوقي از كاروانيان -برحسب وضع مالي آنان - دريافت مي كرد. همچنين، كاروانسرادار زماني وسايل ومايحتاج كاروانيان را نيز فراهم مي كرد و در صورت نياز، به آنان نان، گوشت وبرنج مي فروخت. گاهي هم كاروانيان وسايل مورد نياز خود را از روستاهاي اطراف ياچوپانان فراهم مي كردند; مثلا بسياري از كاروانسراها در مسير روستاها واقع شده بودند، مانند كاروانسراي لاسجرد در جاده سمنان - مشهد و يا علي آباد در جاده تهران - قم. به اين ترتيب، به هنگام ورود كاروان و اقامتي كوتاه، كاروانيان مي توانستندموادغذايي و وسايل مورد نياز خود را از روستائيان خريداري كرده و اگر كالايي براي فروش داشتند، به آنها بفروشند. لازم به يادآوري است كه در محوطه در ورودي بعضي از كاروانسراها، نيز آشپزخانه، حمام، مسجد و حتي بازار براي مبادله يا خريد و فروش ساخته مي شد و از اين نظر بسياري از كاروانيان آسايش و راحتي بيشتري داشتند; مانند كاروانسراي مهياردر جاده اصفهان - شيراز يا رباطشرف در جاده سرخس - خراسان. تامين آب كاروانسراها يكي از مسائل مورد توجه كاروانيان به هنگام سفر در مسير جاده ها آب براي قافله و مسافران است; بويژه اگر مسير حركت كاروانيان در راههاي كارواني حاشيه كوير و يا مناطق كويري باشد. مسئله كمبود آب، در بسياري از سفرنامه هاي جهانگردان و مورخان مانند ناصرخسرو و تاورنيه كه در روزگاران گذشته از شهري به شهر ديگر سفر مي كردند، به چشم مي خورد. اين مسئله، باايجاد آبانبارهائي در مسير جاده هاي كارواني در مسافت معين تا حدودي حل مي شده است. علاوه بر اين، در بسياري از كاروانسراها در ميانسراي كاروانسرا يا جنب آن آب انبارهايي ايجاد مي شده و مسئله تامين آب مرتفع مي شده است; مانند كاروانسراي هجيب در ساوه و پاسنگان و ده نمك در كاشان و گرمسار. مثلا، همه آبانبارهاي كاروانسراهاي كناره خليج فارس خارج از بنا قرار دارند; درحالي كه در مناطق مركزي ايران، آبانبارها عموما داخل كاروانسرا ساخته شده اند. از نظر معماري، آبانبارها به اشكال مختلف ساخته مي شدند; بعضي به شكل مستطيل با سقف ساده، و بعضي شبيه به صليب با سقف آجري. بالاخره، برحسب اتفاق با پيش بيني هاي قبلي، كاروانسراها در مسير رودخانه هاو چشمه سارها احداث و بدين ترتيب مسئله تامين آب براي مسافران حل مي شده است مانند كاروانسراي يزد خواست در جاده اصفهان - شيراز و يا بيستون در نزديكي كرمانشاه كه آب آنها از رودخانه گاماسب و.. تامين مي شده است. ادامه دارد