Hamshahri corpus document

DOC ID : H-751207-15786S1

Date of Document: 1997-02-26

دهخدا; رهيافتي نو به ادب فارسي به مناسبت سالروز درگذشت علامه فقيد علي اكبردهخدا اشاره امروز هفتم اسفند، مصادف با چهل و يكمين سالگرد درگذشت علامه استاد علي اكبر دهخدا است، اغلب مردم اين مرزوبوم وي را به دليل نگارش لغت نامه دهخدا مي شناسند اما در وراي آثار ادبي، زندگي دهخدا به ويژه در مقاطع تاريخي يكصد سال اخيرايران اعم از حضور در صحنه نهضت مشروطيت و همچنين نهضت ملي شدن نفت حاوي نكات برجسته و ارزشمند و پندآموز مي باشدمقاله زير با تاكيد بر نكات فوق به رشته تحرير درآمده كه ازنظرتان مي گذرد. سرويس مقالات مراجعات مكرر و همه روزه مراجعه كنندگان به كتابخانه ها براي استفاده از فرهنگ دهخدا كه در واقع دايره المعارف عظيم و تقريبا بي رقيبي براي فارسي زبانان (حداقل تا زمان حاضر ) است توجهات را معطوف گردآورنده و مولف اين اثرسترگ نموده تا جايي كه در قلب و روح مردم اين مرزوبوم به عنوان يكي از اسطوره هاي ادب پارسي محسوب مي شود. علامه علي اكبر دهخدا پديد آورنده آثار دست اول و بديع و تازه اي درادبيات فارسي چون لغت نامه دهخدا - امثال و حكم و مقالات طنز چرند و پرند و... مي باشد. بي شك اين احساس در همه انسانها مشترك است كه گاهي شخصيت پديد آورنده اثري ما را بيشتر از خود اثر تحت تاثير قرار مي دهدو به شكلي متقابل تاثيري را كه از اثرش مي گيريم افزايش مي دهد. شخصيت دوست داشتني دهخدا و زندگي قابل تكريم او كه مي تواندالگويي براي چگونه زيستن همه ما باشد از اين دست است. اگر شيوه رايج زندگي نامه نويسي را به كناري نهيم از سالهاي ابتداي زندگي دهخدا تا ورودش به عرصه عمل اجتماعي و سياسي و ادبي مي توانيم به اين بسنده كنيم كه دهخدا در خانواده متوسطي (با توجه به معيارهاي زمان خودش ) بزرگ شد و علوم قديمه و جديد را توامان با هم آموخت، آشنايي با زبان بيگانه كه مقدمه اي براي دريافت فرهنگ وادبيات مردم و سرزمينهاي ديگر مي باشد را در سنين جواني سفر آموخت، به اروپا سبب شد تا زبان فرانسه و معلومات جديد را تكميل كند. آمدن وي به ايران همزمان با يكي از مهمترين وقايع تاريخ معاصر سرزمين ما يعني انقلاب مشروطيت بود و بازبيني وقايع زندگي دهخدا نشان مي دهد كه هيچگاه او در صحنه حق و باطل زمان خويش غايب نبوده است اگر مي توانست، در صحنه آشكار عمل اجتماعي با مبارزه علني سياسي و حمايت از جرياني كه به زعم خودش طلايه دار حق خواهي و مردم دوستي بوده وگرنه با شمشيربراي ديگر خود يعني قلم در خدمت مردم خويش در عرصه هاي مختلف ادبي و فرهنگي بوده است. نكته اي كه در سراسر عمراين بزرگمرد در ادبيات معاصر ما به چشم مي خورد كار مستدام وبي وقفه و حضور هميشگي وي در صحنه هاي عمل اجتماعي وآفرينش هاي ادبي بوده است; به صورتي كه حتي در بستر بيماري و درآخرين روزها كار لغت نامه را كه با انگيزه اي مردمي و وطن دوستانه آغاز كرده بود رها نكرد... دهخدا و انقلاب مشروطيت: انقلاب مشروطيت گستردگي و نفوذي عظيم در شهرهاي بزرگ ايران پديد آورده بود و بي شك دهخدا به عنوان يك روشنفكر مسئول از دسته بنديهاي موجود زمان خويش آن هم در يكي از مهمترين تحولات كشورش بركنار نبود، همكاري وي با ميرزا جهانگيرخان و پديدآوردن مقالات بديع و بيادماندني چرندوپرند در روزنامه صوراسرافيل موضع گيري وي را كه همانا حمايت و طرفداري از مشروطه و انزجار ازحكومت مطلق گراي قاجاري كه استعمار فراگير و عام مردم يكي ازعواقب حكومت موروثي آنان بود نشان مي دهد. چرند و پرند را مي توان از نخستين مقالات طنز سياسي معاصر به حساب آورد كه ماثور از ادبيات نضج گرفته در دوران مشروطه ادبياتي بود، كه سنگيني بار ادبيات ديواني را يكي يكي از شانه هاي خسته اش به زير مي افكند و سبكبال به سوي مردمي تر شدن و كمك به آگاهي هاي اجتماعي مردم گام مي زد; فرآيندي كه غبار كهنسالي و پيري را از نثر تنگي نفس گرفته ما مي زدود. طنز گزنده و پرطرفداردخو در روزنامه، چنان خشم دربار وحاكميت را برانگيخته بود كه دهخدا پس از تعطيلي مجلس و دستگيري فراگير آزاديخواهان مجبور به ترك كشور شد، محمدعلي شاه بغض خويش را از روزنامه صوراسرافيل و مقالات طنزدخو با خفه كردن ميرزا جهانگيرخان در باغشاه تركاند. در اين جا مجال تدقيق بيشتر درباره چرند و پرند كه آن را راه گشاي سبك جديدي از ادبيات فارسي و روزنامه نگاري در ايران مي دانندنيست، ولي تنها به ذكر اين نكته اكتفا مي كنيم كه همواره درتحليل ها و نوشته هايي كه به بررسي تاريخ ادبيات معاصر مي پردازندقبل از يكي بود و يكي نبود جمالزاده، سخن از چرند و پرند دهخدابه ميان مي آيد و اين كه اين مقالات، نقطه شروع تحول در نثر معاصرفارسي بوده، تا جايي كه تاثير اين مقالات را در يكي از مطرح ترين طنزنويسان سياسي و اجتماعي معاصر و در مجموعه گل آقا شاهد هستيم. مجموعه حرف حساب در روزنامه اطلاعات با آفرينش شخصيت هاي متفاوتي كه در آن مجموعه به ايفاي نقش مي پردازند را مي توان آئينه اي از مقالات دخو دانست با شخصيت پردازي هاي مشابه; ضمن آن كه شخصيت و جسارت دخو با كاراكتر بهلول وار كه ديوانه اي عاقل نما و عاقلي ديوانه نماست به خوبي و به شدت در گل آقاي خودمان متجلي است. دهخدا در تبعيد نيز به انتشار چند شماره از صوراسرافيل و سپس روزنامه ديگري به نام سروش دست زد. پس از فتح تهران توسط مشروطه خواهان، دهخدا در اولين انتخابات از سوي مردم به نمايندگي مجلس انتخاب شد و در كسوت نمايندگي به خدمت مشغول بود. اماپس از چندي به دنبال اختلافي كه با يكي از وزيران پيدا نمود مجلس را ترك كرد و در دوران جنگ بين المللي اول دهخدا در كلاته بختياري تنهايي و دوري را برگزيد; مونس او در اين تنهايي، تنهايك وبستر قديمي فرانسوي بود كه در توضيح لغات و اصطلاحات ازضربالمثل هاي رايج نيز استفاده شده بود; دهخدا ابتدا به فكرترجمه كل كتاب افتاد و سپس بارقه اي ديگر در ذهن خلاقش تجلي گرفت و آن گردآوري منسجم و منظم مثل ها و حكمت هاي فارسي بود واينچنين بود كه امثال و حكم در ذهن استاد علامه جان گرفت و حيات يافت و سپس به صورتي كه ما مي بينيم و يكي از گنجينه هاي ادبيات فارسي و ادبيات عامه مي باشد آفريده شد. البته بايد در نظر داشت كه اين دوران مصادف با اوج گيري قدرت رضاخان ميرپنج بود، دوراني كه نداي هر مخالفي به هر نحو ممكن خفه مي شد در اطراف ديكتاتور جز كاسه ليسان به به گو كسي باقي نمانده بود و خيل رجال و سياسيون دولتمرد تنها از آنها جهت اجازه نقش آفريني داشتند كه در سلك چاكران و نوكران بي اراده درآيند. پس از آفرينش امثال و حكم نوبت به بناي كاخ عظيم لغت نامه فارسي مي رسد، آن طور كه آگاهان نوشته اند وي قريب سه ميليون فيش از روي متون معتبر استادان نظم و نثر دو زبان فارسي و عربي، لغت نامه هاي چاپي و خطي، كتب تاريخ و جغرافيا، علوم و طب، هيات، نجوم، رياضي، حكمت، كلام و فقه فراهم آورد. كاري كه استاد در 40 سال به طور خستگي ناپذير ادامه داد و آنطور كه خود نقل مي كند بيشتر لغات متداول را از گنجينه ذهن خود بر روي فيش ها منتقل نمود. وي در يكي از يادداشت هاي پراكنده اش براي مقدمه لغت نامه مي نويسد: همه لغات فارسي زبانان تاكنون احصاء و در جايي جمع آوري نشده، مقداري از لغات مستعمل در كتب - خصوصا در شعر - در لغت نامه ها گردآمده است كه ما آنها را در اينجا نقل كرده ايم، ولي از سوي ديگر هزاران لغت فارسي و غيرفارسي در تداول به كار مي رود كه تاكنون كسي آنها را گرد نياورده و اگر آورده به چاپ نرسانيده است. ما بسياري از اين نوع لغات را به تدريج از حافظه نقل و سپس آنها را الفبايي كرده ايم، ولي بايد دانست كه براي به خاطر آوردن چند ده هزار كلمه و الفبايي كردن آن عمر هفت كركس مي بايد... واين كار (محض و تفحص كتب براي نوشتن فيش ) پيوسته وبي هيچ فصل و قطعي، حتي در نوروز و عيدين و عاشورا، بيرون از بيماري صعب چند روزه و دو روز هنگام رحلت مادرم رحمه الله عليها كه اين شغل تعطيل شد و دقايقي چند كه براي ضروريات حيات در روز، و مي توانم گفت كه بسيار شبها نيز، در خواب وميان نوم و يقظه در اين كار بودم، چه بارها در شب از بستربرمي خاستم و پليته برمي كردم و چيز مي نوشتم... دهخدا و نهضت ملي شدن نفت ايران دهخدا پس از جنگ جهاني دخالتي در امور سياسي نداشت و پست هاي مختلف ادبي و فرهنگي را پذيرفته و همزمان به مطالعه و تحقيق و تاليف پرداخت، اما با آغازنهضت ملي شدن نفت، دهخدا براي بار دوم به صحنه مبارزات سياسي كشيده شد، در دفاع از نهضت مقاله نوشت و مصاحبه نمود. درمقاله اي كه در روزنامه باخترچاپ شد و چند روزنامه ديگر آن را به طور كامل نقل كردند، ازمردم خواست تا پشتيبان نهضت باشند و خطاب به مخالفيني كه در ابتداي راه با نهضت بوده اما به تدريج به واسطه زياده خواهي ها از نهضت طلبكار شده و در جرگه مخالفان درآمدند، چنين نوشت: چندنفر جاه طلب طماع چون اغراض آنها تامين نشد، به بهانه هاي بي اساس مي خواهند به عنوان اينكه نهضت را آنها به وجود آورده اندبر مردم قيام كنند.. امروزتكليف عموم ملت ايران از وضيع و شريف، كوچك و بزرگ اينست كه با جان و دل به دولت ملي و نهضت ملي كمك كنند و از بذل جان و مال در راه توفيق نهضت خودداري ننمايند. دهخدا پس از فرار محمدرضاشاه ازايران يكي از نامزدهاي دكتر مصدق براي تصدي پست شوراي سلطنتي بودكه مي بايست در غياب شاه اداره كننده امور كشوري مي شد. پس از كودتاي آمريكايي 28 مرداددر 1332 جستجوي دكتر حسين فاطمي به خانه دهخدا شبيخون زده، زندگيش را بهم ريخته و بخاطر ستايش از دكتر مصدق و طرفداري از نهضت نان بخور و نميرش را قطع كردند، به محاكمه اش كشيدند و زجر و آزارش دادند، در دفتر دادستان پيرمرد به حال اغماء افتاد، جسد نيمه جانش را در دالان خانه اش رها كردند و رفتند. خدمتكار خانه كه براي تجديد وضوء و اداي فريضه سحرگاهي از اطاقش بيرون آمده بود پيكر نيمه جان وي را ديد و او را در بسترش خواباند... پيرمرد كه فرسوده رنج و كار و مبارزه ساليان دراز بود، در زيرضربات مداوم به كلي از پاي درآمده بود... و اين بار توان وناي پناه گرفتن در كلاته بختياري را نيز نداشت... آخرالامر پس ازبهار 77 و خزان كه بروي گذشت، عمر پربار و بركتش به پايان رسيد. هزار دستان ادب فارسي بعد از ظهر روز دوشنبه هفتم پس 1334اسفند از عمري تلاش و كوشش خستگي ناپذير و بي وقفه در عرصه هاي مختلف ادبي - اجتماعي - سياسي به ابديت پيوست. پيكر دهخدا در صبح چهارشنبه به شهر ري مشايعت و در ابن بابويه در مقبره خانوادگي به خاك سپرده شد. روحش شاد. منابع: - 1 مقدمه لغت نامه دهخدا - 2 دهخداي شاعر ولي الله دروديان - 3 مقالات چرند و پرند - 4 مجله آينده از شماره 5 تا 7 سال 1358 مرضيه نورعي