Hamshahri corpus document

DOC ID : H-751101-13698S1

Date of Document: 1997-01-21

آداب و معتقدات ماه مبارك رمضان از جمله كارهاي بسيار نيك در رمضان، مراسم آشتي كنان كساني بود كه بنابه دلايلي بين آنها نقار و كدورت ايجادشده بود ماه رمضان در فرهنگ عامه ماه رمضان ماه خدا و ماه بركت و زنده شدن انسانهاست. مسلمانان در اين ماه به تطهيرروح و روان خود مي پردازند وپليدي ها و پلشتي ها را از خوددور مي سازند. اگر به اعمال ومناسك اين ماه عزيز توجه مي بينيم شود، كه در هر نقطه از ميهن ما، اعمال ماه رمضان با آداب و مراسم خاصي همراه است كه بخشي از ميراث فرهنگي ما را تشكيل مي دهد. اين سنت هاي ريشه دار عمومي داراي قدمت و اهميت فراواني هستند و به واسطه اين قدمت از حرمت اجتماعي برخوردار هستند. متاسفانه اين آداب و مراسم امروزه در هجوم عوارض تجدد در معرض فراموشي قرار گرفته اند و تعدادي نيز بسيار كمرنگ تر از گذشته به حيات خود ادامه مي دهند. در اين مقال به نمونه هايي از اين آداب و رسوم زيبا و كاركردهاي آنها اشاره مي شود. پيشواز ماه رمضان در تمام شهرها و روستاهاي ايران از اواخر جنبوجوش نيمه شعبان، فراواني ديده مي شود و مسلمانان ايران خودرا براي پيشواز ماه رمضان آماده مي كنند. در اين ميان، زنان به نظافت و خانه تكاني مي پردازند تا در روزهاي ماه مبارك فراغت بيشتري براي عبادت خاص اين ماه داشته باشند و همچنين با زدودن كثافات از چهره خانه به استقبال بهار قرآن بروند. در بعضي نقاط، افراد منازل خودرا رنگ مي كنند و در روستاها به سفيد كردن ديوار خانه ها مي پردازند. در اكثر موارد نظافت برعهده دختران دم بخت است تا درعين حال به قسمتي از وظايف خود در خانه آشنا بشوند و دراين موارد باوري نيز وجود دارد كه براساس آن دختري كه در امر نظافت خانه در ماه رمضان شركت كند، بخت او گشوده مي شود و حتما نيز توجه دارند كه كار پاكيزه گرداندن خانه به بعداز غروب محول نگردد زيرا شگون نخواهدداشت. رفت و روب و پاكيزگي تنها به محيط خانه محدود نمي شود بلكه مساجد و تكيه ها و حسينيه ها و اماكن عمومي ديگر نيز در اين روزها نظافت مي شوند و جوانان داوطلبانه و با طيبخاطر در اين امر شركت مي كنند تا از ثوابت آن بهره اي اين ببرند كار به صورت جمعي صورت مي گيرد و عاملي در جهت ارتباطات متقابل ميان افراد است و روحيه همكاري و تعاون ميان آنها ايجاد بعداز مي كند نظافت خانه و محله نوبت به پاكيزگي افراد مي رسد. بدين منظور در شب اول ماه رمضان بعداز استحمام، غسل نيت ماه رمضان به جاي مي آورند. امر نيت يكي از مسائل مهم در اين آداب و مراسم است زيرا علاوه بر آمادگي جسمي، نشان از آمادگي روحي افراد است. ازجمله كارهاي ديگر، تهيه مايحتاج ماه مبارك رمضان است كه در گذشته رونق بيشتري داشت زيرا در آن روزها كسب و كار در ماه رمضان تقريبا متوقف مي شد و لازم بود مردم مايحتاج خود را قبل از اين ماه تهيه كنند. آنچه كه در اين مورد قابل توجه است اين كه در فهرست اين مايحتاج اقلام خاصي به چشم مي خورد كه نشان از عادات غذايي اين ماه بود، مثلا در آن دوران مصرف عدس و نان جو و خرما نسبت به ماههاي قبل افزايش چشمگيري پيدا مي كرد زيرا بنابر عقايدمردم، حضرت علي و ائمه اطهار روزه خود را با نان جو و خرما و عدس افطار مي كردند. ازجمله كارهاي بسيار نيك در ماه رمضان، مراسم آشتي كنان كساني بود كه به علتي نقار وكدورت مابين ايشان جدايي انداخته بود. در اين ميان گاهي اوقات ريش سفيدان پادرمياني مي كردند و گاهي خود افراد براي آشتي قدم جلو در مي گذاشتند دوران قبل از ماه رمضان از روستاها درخواستهايي براي مجتهدان مبني بر اعزام روحاني به آباديها و روستاها مي رسيد كه در صورت اعزام روحانيون، مردم همان آبادي هزينه هاي آن روحاني را تقبل مي كردند و يا از موقافات مساجد آبادي اين هزينه ها تامين مي شد. بر تمام اين كارها، ريش سفيدان و بزرگان روستا نظارت داشتند. يك روزقبل از آغاز ماه رمضان در گذشته، مراسم ويژه اي به نام كلوخ اندازان انجام مي شد كه در اين روز مردم هر شهر يا روستا به گردشگاههاي اطراف مي رفتند و انواع خوراكيها و غذاها را با خود همراه مي بردند و ضمن دورهم نشستن به تفريح و بازي مي پرداختند و اين روز را با خرمي و شادي به پايان مي رساندند درواقع اين مراسم آماده سازي افراد براي وارد شدن به ماه رمضان بود و در اين مناسك به نوعي افراد روح و جسم خود را آماده مي كردند زيرا علاوه بر تفريح و شادماني كه باعث بالا رفتن روحيه افراد مي شد، غذاهايي هم كه در اين روز تناول مي شوند از انرژي زيادي برخوردار بودند. مثلا از انواع اين غذاها مي توان به شله زرد، حلوا، كله پاچه، طاس كباب، انواع برنج و شيريني اشاره داشت كه ازنظر كالري و ذخائر انرژي بسيار غني هستند. آمادگي براي روزه در گذشته حلول ماه مبارك رمضان با انواع شيوه هامعين مي شد. كه از اين ميان مي توان به رويت هلال ماه از سوي مجتهد جامع الشرايط، نواختن نقاره از مناره ها و گلدسته هاي مساجد، شليك توپ، تشخيص موقعيت و مكان ماه و ستارگان در آسمان، بانگ خروس، صداي مناجات، جار كشيدن، صداي طبل و شيپور و در اين اواخر، زنگ تلفن و زنگ ساعت شماطه دار اشاره داشت. نگاهي به اين شيوه ها به آساني روند تغييرات اجتماعي و فرهنگي در يك جامعه را نشان مي دهد و ملاحظه مي شود از گذشته به اين سو تعيين وقت سحر از حالت جمعي به حالت فردي تغيير شكل داده است. يعني در گذشته در اكثر موارد فرد به وسيله افراد ديگر از موضوع مطلع مي شد ولي امروزه خود فرد باكوك كردن ساعت و يا بازكردن راديو در خانه خود از وقت سحر مطلع مي شود. در واقع سيرتكنولوژي اين تغييرات فرهنگي را به خوبي هويدا مي كند و روشن است كه بسياري از مشاغل و كاركردها در روابط اجتماعي تغيير كرده است. اعمال و آداب سحر افراد معمولا دوساعت قبل از سحر بيدار مي شوند و بعداز گرفتن وضو و مناجات با خداوند، نيت به گرفتن روزه مي كنند و بعداز خوردن غذا و چاي يا سحري با اطلاع يافتن از وقت اذان صبح وضو مي گيرند و بعداز شنيدن اذان به خواندن نماز صبح مشغول مي شوند. تعيين وقت اذان به همان صورتي است كه درمورد سحر و تعيين وقت آن ذكر در شد اين موقع اگر كسي براي خوردن سحري بيدار نشود بايد روزه را بدون سحري بگيرد. با آغاز ماه رمضان به دليل شرايط اين ماه، تعدادي ازافراد در كار خود تغييراتي در مي دهند گذشته افرادي كه داراي مشاغل شيريني پزي و جگركي و مشاغلي از اين دست بودند كه با تغذيه سروكار داشتند معمولا كار خود را از روز به بعداز افطار منتقل مي كردند زيرا علاوه بر بوي حاصل از پخت وپز كه باعث ناراحتي روزه داران مي گشت، از رونق افتادن اينگونه مشاغل در روزهاي ماه رمضان به دليل روزه داري مردم، مزيد بر علت مي گشت. امروزه هنوز هم اين جريان وجود دارد و معمولا اين گونه مشاغل بعداز افطار كار خود را آغاز مي كنند. در اين دوران، كارهاي مشكل و طاقت فرسا نيز در ساعات محدودي از روز انجام مي گيرد و كارهايي مانند نانوايي و قصابي در چند نوبت روز انجام مي گيرد. به غير از اين موارد ترتيب دادن مجالس ختم قرآن از رونق خاصي در اين ماه برخوردار است. و در اغلب مساجد و تكايا و خانه ها، اين گونه مجالس برپا مي شود و در اين جلسات هركس موفق به ختم قرآن و يا قرائت سوره اي از قرآن اعضاي مي شود، جلسه را به شيريني ميهمان مي كند. افطارهمچون زمان سحر، موقع افطار به شيوه هاي گوناگون تعيين مي شود كه تقريبامشابه شيوه هاي تعيين سحراست. بعداز اينكه روزه داران نماز مغرب و عشاء را به جا مي آورند بر سر سفره افطار دعاهاي مخصوص افطار را مي خوانند و با لقمه اي نان جو و يا دانه اي خرما روزه خود را كه مي گشايند حتي در گشودن روزه هم آداب و رسوم در تعيين نوع غذا و خوراكي تاثير دارد چرا كه بنابه اعتقاداتي حضرت علي ( ع ) و ائمه اطهار با نان جو و خرما روزه خود را افطار مي كردند. در اين ميان يكي از رسوم بسيار پسنديده دادن افطاري به ديگران است كه روزه داران براي ثواب بردن، به دادن افطاري بسيار مايل و راغب هستندچرا كه معتقدند در ثواب روزه مهمانان شريك مي شوند و در اغلب شهرها از آنجا كه معتقدند اگر كودكان را قبل از سن بلوغ تشويق به گرفتن روزه كنند، پدر ومادران از ثواب اين كار بهره فراوان مي برند، لذا كودكان را از سنين پائين تشويق مي كنند تا روزه بگيرند تاعلاوه بر ثواب آن، كودكان به روزه گرفتن عادت كنند وزماني كه روزه بر آنها واجبشد به زحمت نيفتند و اين روزه را به نام روزه كله گنجشكي ياروزه پيوندي مي نامند. و برعكس اگر كسي روزه خواري بكند با متلك و ريشخند او را مجازات مي كنند. نتيجه آنچه در مجموع از اين آداب و رسوم مي توان نتيجه گرفت اين است كه انسان در مقابل كارهايي كه انجام مي دهد با خوب و بد وزشت و زيبا و قانون وبي قانوني، دينداري و بي ديني تماس دارد. اين امور منشاء كاملا اجتماعي داشته و بر جنبه فردي انسان تسلط دارد. در اجتماعات قضاوت هاي اخلاقي و معيارهاي اخلاقي سخت مورد توجه هستند و بر رفتار اجتماعي افراد موثر مي افتند. مثلا ملاكهايي مانند خوابيدن، غذاخوردن، استراحت كردن و بسياري از فعاليت هاي ديگر در شرايط ماه رمضان درمعرض قضاوت هاي اخلاقي مردم قرار مي گيرند. به عنوان مثال تمسخر افرادي كه به نوعي تظاهر به روزه خواري مي كنند از اين نوع قضاوت هاي اخلاقي است. ازطرفي آداب و رسوم رمضان كه بخش مهمي از فرهنگ ما را تشكيل مي دهد زمينه هاي وحدت بخش روابط انساني را فراهم مي آورد جمعي بودن بسياري از كارها مانند نظافت اماكن عمومي در روزهاي ماه رمضان، مجالس ختم قرآن، دستگيري و كمك و تعاون به افراد ازجمله اعمال وحدت بخش اجتماعي است كه از كاركردهاي اين ماه عزيز به شمار مي آيد. اين اعمال به رفتار افراد نظم خاصي مي دهند و تقويت كننده همكاري و روابط ميان افراد هستند. ازجمله كاركردهاي مهم ديگر ماه رمضان، ايجاد روندي براي جامعه پذيري و اجتماعي شدن افراد است. كودكاني كه از سنين پائين توسط پدر و مادر تشويق به گرفتن روزه مي شوند درواقع در روند اجتماعي شدن قرار مي گيرند و از كودكي با فرهنگ جامعه و وظايف خود آشنا مي شوند و نظم جامعه را به طور ناخودآگاه آموزش مي گيرند.