Hamshahri corpus document

DOC ID : H-750709-6564S1

Date of Document: 1996-09-30

شاخص هاي تعيين خطر فقر فقه و تعيين خط فقر (قسمت دوم ) از نظر اسلام، زندگي هر فرد بايد چنان تنظيم شود كه علاوه برضروريات طبيعي مانند خواب و خوراك حداقل داراي سه بخش باشد- 1 اوقات عبادت -اوقات 2 كسب درآمد-اوقات 3 تفريح و لذت. حجت الاسلام والمسلمين محمد سروش براي عموم مردم، ناتواني در تدارك هزينه ساليانه درتعيين محدوده فقر، قابل درك بوده، و يك نكته تعبدي صرف تلقي نمي گردد، بلكه چون اين ملاك در معيشت مردم، عملا ملموس بوده است، به عنوان يك امر عقلايي، براي توضيح فلسفه پرداخت هزينه يك سال فقر از زكات به ايشان، مورد توجه قرار گرفته است: فان الناس انمايعطون من السنته الي السنته، فللرجل ان ياخذ ما يكفيه و يكفي عياله من السنته الي السنته ( ) 20 از اين رو سخن برخي از فقها كه صرفا براساس نصوص روائي، اين قيد را مورد قبول قرارداده، و بدون در نظر گرفتن ادله تعبدي مانند روايات، آنرا غيرقابل اثبات دانسته اند قابل نقد است. ( ) 21 آيت الله ميلاني در اين باره مي گويد: فقر، نداري - فقدان مال - است و فقير كسي است كه بطور كلي و حتي براي يك روز هم مال و معاش ندارد والا آنكه براي فردا يا ماه آينده، دستش خالي است، اين كه فقير نيست. از اين رو با تعبد به نصوص و روايات نداري مطلق راتحديد مي كنيم. ( ) 22 با اين ديدگاه براي قضاوت پيرامون فقر، نه تنها معاش يك ماه را هم نبايد در نظر گرفت، بلكه بايد روزانه و حتي ساعت به ساعت، وضع افراد را از نظر فقر و غني ملاحظه كرد، و كسي كه فعلا به اندازه يك ساعت درآمد داشته و مي تواند زندگي خود را تامين غني كند، شمرده مي شود. مگر آنكه شرع در حق او ارفاق كرده، و او راتعبدا فقير قلمداد كند. ترديدي نيست كه تلقي عرف از مفهوم فقر به اين اندازه ضيق و تنگ نيست. اين نظريه در مقابل نظريه معروف در فقه است كه هركس درآمدش براي مخارج ساليانه اش كافي نباشد فقير است ( ) 23 چه اينكه آيت الله خوانساري مي گويد: آنچه در روايات هم آمده، چيزي خارج ازمفهوم عرفي، و اضافه بر آن نيست ( ) 24 چهره آشكار فقر درماندگي در تامين معاش است. ولي با اين آشنايي، چهره حقيقي فقر را نمي توان تشخيص داد و اين تلقي، براي درك همه ابعاد و زواياي آن كافي زيرا نيست در بررسي ماهيت فقر، به تحليل عواملي كه در تعيين خط فقر دخالت دارد، نياز است، چه اينكه پس از آشنايي با اين عوامل و معيارها، سيماي واقعي آن را مي توان شناسايي نموده، و به ميزان گستردگي آن پي برد. ملاك هاي كلي و ثابت خط فقرشناخت صحيح و جامع از ملاك هاي كلي و ثابت، به آشنايي همه جانبه از مكتب و به ويژه الگويي كه براي معاش ارائه مي كند، بستگي در دارد اينجا به عنوان نمونه، به چند ملاك ثابت اشاره مي شود: - 1 مقدار زمان كاربدون ترديد كسي كه با فعاليت اقتصادي و اشتغال به كار مناسب ازعهده تامين زندگي خود بر مي آيد و در رفع نيازهاي معيشتي خويش با خلاء و كمبودي مواجه نيست، فقير شمرده نمي شود. ولي اين سوال مطرح است كه: توان اداره زندگي و كسب درآمد لازم، با چند ساعت كار و فعاليت، ملاك؟ است و آيا افرادي كه با به كار گرفتن تمام وقت خود - به استثناء نيازهاي ضروري - در شبانه روز، و بلكه در طول ماه و سال، از عهده گذراندن زندگي برمي آيند خارج از محدوده فقر قرار داشته، و غني شمرده؟ مي شوند و يا اين گروه نيز واقعا در محدوده فقر قرار دارند زيرا با كار در زمان متعارف و به مقدار معمول، امكان تامين زندگي، برايشان وجود ندارد و مدت زمان بيشتري را كه صرف مي كنند، تلاش فوق العاده و اضافه اي براي جبران كمبودها و سرپوش گذاردن بر فقر خويش، و پنهان نمودن آن؟ است از نظر اسلام، زندگي هر فرد بايد چنان تنظيم شود كه علاوه بر ضروريات طبيعي مانند خواب و خوراك حداقل داراي سه بخش باشد- 1 اوقات عبادت -اوقات 2 كسب درآمد-اوقات 3 تفريح و لذت. اگر هر يك ازاين سه بخش، ديگران را مغلوب خود قرار دهد و فرصت كافي را ازآنها سلب تعادل كند، زندگي مطلوب به هم خورده، و نمي توان آن رابر الگوهاي اسلامي منطبق دانست. اميرالمومنين ( ع ) مي فرمايد: مومن، اوقات سه گانه دارد: ساعتي كه در آن با پروردگارش راز و نياز مي كند، و ساعتي كه در آن معاش خود را ترميم مي كند، و ساعتي كه به لذتهاي مباح و پسنديده خود اختصاص مي دهد. ( ) 25 بر اين اساس، كسي كه نه براي برنامه هاي ديني و عبادي خود مي تواند فراغتي داشته باشد، زيرا زماني از كار روزانه دست مي كشد كه خبري ازجمعه وجماعت نيست، به علاوه كه كار طولاني و فرساينده، رمق عبادت را از او سلب مي كند، و نه براي برنامه هاي تفريحي فرصتي در اختيار دارد، و در اثر ربودن از اين دو بخش، زندگي خود را مي گذراند، در حقيقت با فقر دست و پنجه نرم مي كند، و براي غلبه بر آن، لذت هاي معنوي روح بخش و تفريحات نشاطآفرين را به پاي آن قرباني مي كند، و در نتيجه نه از طعم معنويات چيزي مي چشد و نه از لذت ماديات چيزي مي نوشد. امام كاظم ( ع ) فرمود: تلاش كنيد كه وقت خود را به چهار قسمت تقسيم كنيد- 1 مناجات با خدا- 2 تامين معيشت - 3 معاشرت با دوستان باصفا- 4 اوقات اختصاص براي لذت هاي حضرت مشروع سپس اضافه نمود: با استفاده از اين ساعت چهارم و به دست آوردن نشاط، توان بهره برداري از اوقات ديگر را پيدا مي كنيد. ( ) 26 با توجه به اين نكته، فقر در زندگي بسياري از افراد چهره زشت خود را مخفي داشته است، كساني كه هزينه زندگي خانواده خود را با صرف همه اوقات زندگي خود و بدون داشتن اوقات فراغت تامين مي كنند. ( ) 27 اين گروه هر چند، درآمد كافي بدست آورند، ولي از آنجا كه با فعاليت بيش از متعارف، مشكلات مالي خود را حل غني مي كنند، به حساب نمي آيند و دولت اسلامي، نسبت به تامين رفاه آنها، مسئوليت دارد. - 2 شكل و محتواي كاردر فقه اسلامي در مساله اشتغال فراتر از ساعات كار، به محدوديت هاي ديگري نيز توجه شده است و فقها در بررسي ملاك فقر، بر معياري تاكيد كرده اند كه در تعيين شكل ومحتواي كار قابل استناد است. آنان با تصريح به دو اصل بنيادين لاجرح ولاضرر در اين موضوع، اشتغال درآمدزا را در صورتي كه با توجه به شرايط خاص هر زيان آور شخص، و يا توام بامشقت و سختي باشد، موجب خروج از دايره فقر ندانسته اند و به جاي اينگونه اشتغال، تامين زندگي شخص را برعهده دولت اسلامي و از بودجه عمومي كشور قرار داده اند. ( ) 28 فتواي قهرمان فقاهت، صاحب جواهر در رساله عمليه اش اين است كه: ملاك فقر اين است كه شخص مخارج ساليانه خود و عيالش را نداشته باشد، نه بالفعل و نه بالقوه. پس صاحبان درآمدهايي كه باكسبلايق خود، قادر به تحصيل مخارج ساليانه بدون خود، عسر و حرج باشند، فقير و مسكين نيستند ( ) 29 اين نظريه مورد تاييد فقهاي دو قرن اخير، كه اين رساله را تهيه كرده اند مانند شيخ انصاري، ميرزاي شيرازي، آخوند خراساني، سيدمحمدكاظم يزدي، ميرزا محمد تقي شيرازي، ميرزاي نائيني، حاج شيخ عبدالكريم حائري و آقاضياء عراقي قرار گرفته است. از اين رو همه كساني كه ازسرناچاري و اضطرار، به كارهاي غيرمناسب تن مي دهند و بااضافه كاري و تضييع يا كم كردن اوقات استراحت، قبول كارهاي زيان آورو پرمشقت كه با توان تناسب جسمي شان، ندارد، زندگي خود را مي گذرانند، در محدوده فقر، بايد به حساب آيند. و خلاصه صرف درآمد كافي، بدون توجه به شكل و محتواي كار، باعث خروج از دائره فقر نيست. - 3 تناسب كارحرج در فقه اسلامي علاوه برسختيهاي بدني و شامل جسمي، ناراحتيهاي روحي و رواني نيز از مي گردد اين با رو، استناد به ادله نفي حرج، هرگونه حكمي كه يكي از اين دو نوع مشقت و سختي را در برداشته باشد، برداشته مي شود. لذا فقها، در ملاك فقر، به عامل تناسبروحي وسنخيت رواني شخص با حرفه اي كه در پيش توجه گرفته، مي كنند، و براي قضاوت درباره فقير يا غني بودن، تنهابه درآمد او نگاه كرده، ومساله را صرفا از زاويه اقتصادي نمي نگرند، بلكه شخصيت معنوي شخص را هم درنظر مي گيرند، تا فعاليت اقتصادي او با شان ومنزلتش، ناسازگار نبوده و هتك حرمت او شمرده نشود. چه اينكه در مساله استطاعت براي حج، نيز با استناد به ادله نفي عسر و حرج، در اختيار داشتن لوازمي را كه با حرمت و احترام شخص تناسب دارد و از دست دادن آن آزردگي روحي بوجود مي آورد لازم دانسته ( ) 30 و شخص را مكلف به فروش چنين لوازمي براي رفتن به حج نمي دانند. فهرست منابع و ماخذ - 20 معاني الاخبار صدوق ص - 210153 مصباح الفقاهه محقق همداني كتاب الزكاه ص. 86 - 22 محاضرات في الفقه الاماميه آيت ا.. ميلاني ج 3 ص. 71 - 23 جواهرالكلام ج 15 ص. 304 - 24 جامع المدارك آيت ا.. خونساري ج 2 ص. 61 - 25 نهج البلاغه كلمات قصار شماره. 382 - 26 تحف العقول (مترجم ) ص. 433 - 27 بر اساس ماده 24 اعلاميه حقوق بشر هر كس حق استراحت و فراغت و تفريح دارد و به خصوص به محدوديت معقول ساعات كار و مرخصيهاي ادواري با اخذ حقوق ذي حق است همچنين در اصل 43 قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران تاكيد شده كه برنامه هاي اقتصادي كشور بايد به صورتي تنظيم شود كه شكل و محتوي و ساعات كار چنان باشد كه هر فرد، علاوه بر تلاش شغلي، فرصت و توان كافي براي خودسازي معنوي، سياسي و اجتماعي، و شركت فعال در رهبري كشور و افزايش مهارت و ابتكار داشته باشد. - 28 مدارك الاحكام ج 5 ص - 290197 معجم الرسائل صاحب جواهر ص . 498 - 30 العروه الوثقي طباطبائي - كتاب الحج بحث استطاعت مساله. 4