Hamshahri corpus document

DOC ID : H-750619-5084S1

Date of Document: 1996-09-09

قنات، آباداني و توسعه مي آورد! معرفي تكنولوژيهاي سنتي ايران: قناتها - بخش پاياني مراحل ساخت قنات ساخت قنات در شش مرحله انجام مي شود. - 1 احداث چاه آزمايشي براي اطمينان از وجود آب و ميزان آن - 2 حفر چاه مادر كه منبع تغذيه قنات و توليدكننده آب قنات در تمام طول سال است و اهميت فراواني دارد و عميق ترين چاه عمودي است كه توسط مقني كنده مي شود- 3 حفر ميله براي هوارساني به افرادي كه در اعماق زمين كار مي كنند و تسهيل لايروبي قنات و كنترل عمليات حفر قنات از بالا- 4 احداث مجرا يا كانال زيرزميني كه محل عبور آب از زيرزمين است - 5 احداث مظهر قنات يا محل ظهور آب قنات بر روي سطح زمين كه معمولا در مجاورت نواحي مسكوني قرار دارد و تامين كننده آب شرب و زراعتي است. - 6 احداث هر هنج كه كانال هاي كوچك و روبازي است كه آب از محل مظهر قنات به باغات، مزارع و غيره مي رساند. با وجود آن كه ساختمان قنات از نظر تكنيكي ساده است ولي حفر آن بسيار مشكل و توان فرسا است و چه بسا ساليان دراز كندن يك قنات به طول انجامد. كساني كه در امر احداث قنات شركت مي كننددر كل به سه گروه تقسيم مي شوند- 10 استادكاران كه مديريت كار حفرقنات را بر عهده دارند و طرف قرارداد با صاحبان قناتها وصاحبكاران هستند و مسئوليت كار و تامين وسايل و كارگران بر عهده ايشان است - 2 كارگران رده بالا يا كلنگ كاران يا كلنگ داران كه بخش اصلي كار يعني حفر قنات را برعهده دارند و بعد از استادكاران اهميت بيشتري از ديگر كارگران دارند و كلنگ داران ماهر و زرنگ بعد از مدتي استادكار مي شوند- 3 گروه سوم كارگراني هستند كه به انتقال و تخليه خاك گل از چاه ها مي پردازند كه گل بند، لاشه كش، چرخ كش و دلوگيرناميده مي شوند. تقسيم آب قنات بعد از ساخت قنات در مرحله استفاده از آنجا كه تعداد استفاده كنندگان زياد و ميزان آب محدود است مجبور هستند كه آب را تقسيم نمايند كه به دو شيوه انجام مي گيرد: - 1 تقسيم زماني آب- 2 تقسيم حجمي آب تقسيم زماني آب بر اساس شبانه روز انجام مي گيرد كه در گذشته بر اساس گردش خورشيد و ستارگان بودولي بعدها ساعت جاي آنها را گرفت تقسيم آب در شبانه روز بر اساس واحدهاي كوچكتري صورت مي گيرد كه در مناطق گوناگون داراي نام هاي خاصي است. از جمله مي توان به طاق، نيم طاق، سرجه، دانگ، طسوج، نيچه و... اشاره داشت. در تقسيم حجمي آب از واحدي بنام سنگ يا سنگ آب استفاده مي كنندكه در مناطق گوناگون ميزان آن متفاوت است مثلا سنگ تهران باسنگ قزوين از نظر ميزان تفاوت دارد. اين واحد خود به واحدهاي كوچكتري مانند سير تقسيم مي شود. از نظر اين كه آب قنات به تمام افرادي كه در قنات سهم دارند برسد مجبور به تعيين مدار گردش آب مي شوند. مثلا دريك نقطه هر پنج و يا شش روز يكبار آب به فردخاصي تحويل مي گردد و در نقطه اي ديگر در مدت زمان بيشتري ولي به طور ميانگين هر روز 12 يكبار نوبت قرار داده مي شود كه بايد اضافه كرد كوتاهي يا طولاني تر بودن مدار آب بستگي به تعداد سهام داران و ميزان آب قنات دارد. معمولا تقسيم آب بر عهده ميراب است كه نظارت كامل بر تقسيم آب داردو در اينكار از چند نفرديگر كمك مي گيرد كه به عنوان زيردست خدمت مي كنند. مالكيت بر قنات به شيوه هاي گوناگون صورت مي گيرد گاهي تنها يك صاحب دارد و گاهي چند نفر در آن شريك هستند و گاهي هم بصورت وقف دراختيار عامه مردم گذاشته مي شود. در زمان خشكسالي و حوادث غيرمترقبه افرادي كه داراي قنات هستندگاهي يك يا دو روز آب قنات را در اختيار مردم مي گذارند كه نمونه اي از كمك و همياري ميان افراد است با اين همه چه بسيار نيز اتفاق مي افتد كه بر سر تقسيم آب نزاع هاي سخت ميان افراد به وجود آيد. در زمان تعمير يا لايروبي قناتها كليه سهامداران به نسبت سهم خود از آب، در اين امور شركت مي كنند و هزينه آن را متقبل مي شوندو با استادكاران و مقني ها قرارداد مي بندند. اثرات اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي قنات: قنات به عنوان يك فن و شيوه مهم آبرساني كه با مقتضات اقليمي كشور ما هماهنگ است، تا امروز كارايي خود را در زمينه تامين آب بخصوص در مناطق گرم و نيمه خشك ايران نشان داده است و در هر كجا ايجاد شده است آباداني و توسعه به همراه خود آورده است و چه بسيار مشاغلي كه در جنب آن ايجاد شده اند وچه بسيار زمينه ساز همكاري و تعاون و همياري ميان افراد گشته است. از طرفي بدليل اينكه بعد از به جريان افتادن آب در كانال هاي زيرزميني، احتياج به انرژي مكانيكي ديگري براي ادامه جريان آن نيست يك تكنيك موثر و ارزان است و از آنجا كه زادگاه آن ايران است و مراحل ايجاد و رشد و توسعه آن در اينجا صورت گرفته است داراي زمينه هاي خودكفايي در امر تهيه آب وآبرساني مي باشد كه با فرهنگ ايراني و اقليم آن سازگار است امامشكلات چندي بر سر راه استفاده از قناتها وجود دارد از جمله هزينه اينكه، ساخت و تعمير قناتها بسيار بالا است كه باعث مي شود از ساخت آن صرف نظر شود و در صورت نياز به تعمير و لايروبي، از طرف صاحبان قنات مورد بي اعتنايي قرار گيرد كه در اين زمينه تكنولوژي هاي جديدحفاري مي توانند ميزان وقت و انرژي و هزينه را پائين بياورند. مشكل ديگري كه وجود دارد اين است كه امروزه حفر چاههاي عميق و نيمه عميق باعث شده است بسياري از قناتها خشك شوند و با خشك شدن يك قنات ديگر نمي توان از آن استفاده كرد و اين در حالي است كه هزينه تعميرقنات به مراتب كمتر از چاه عميق است و ميزان آبدهي آن بيشتر است. در مجموع آنچه بايد در اين زمينه بدان توجه داشت اين است كه نظري به مجموع چاهها و مجراهاي زيرزميني حفر شده و ميزان وقت وانرژي كه در طول ساليان دراز براي حفاري هاي متعدد صورت گرفته و توجه به اين كه تمام اين قناتها به دست كاوشگران زحمتكش بي نام و نشان اين سرزمين با كمترين امكانات و بيشترين خطرات حفر شده اند، مبين بزرگترين سرمايه ها و در حكم گنجينه هاي با ارزش و ميراث فرهنگي كشور ماست كه حاصل هزاران سال تلاش، تجربه و ممارست انسانها است. منابع - 1 نظامهاي آبياري سنتي در ايران جوادصفي نژاد. - 2 قنات و كاريز. سيد منصور سيد سجادي.