Hamshahri corpus document

DOC ID : H-750618-4991S1

Date of Document: 1996-09-08

قنات، گسترده از ايران تا آفريقا معرفي تكنولوژيهاي سنتي ايران ( ) 1 قنات در رديف عجايبمهندسي جهان است و افتخارمهندسي ايرانيان كهن محسوب مي شود قنات بعد از احداث به صرف هيچ انرژي ديگري براي استفاده محتاج نيست اشاره: توسعه به مفهوم واقعي الزاما نياز به پيشرفته ترين فن آوريهاي وارداتي ندارد. چه بسا وسايل و تكنيك هاي كهن بااندكي توجه بتوانند باعث رونق كار و رفاه شوند. به ويژه آن كه اين روشها هماهنگي شگفتي با سرزميني كه در آن به كار مي روند، در دارند كنار اين مساله كه به خودي خود مي تواند كمك به حفظ محيطزيست، صرفه جويي در هزينه و انرژي و اشتغال نيروي كار شود، فن آوريهايي چون احداث قنات در عمق جان مردم ريشه دارند و همواره پيرامون آنها مجموعه قابل اعتنا و زيبايي از داستانها، باورها، ضربالمثل ها و اعتقادات نهفته است كه به درستي باعث نزديكي انسان و طبيعت مي شود و زندگي را دلپذيرتر مي سازد. مساله اي كه فقدان آن غم انسان امروزين است. صفحه علمي فرهنگي همشهري سعي دارد در نگاهي دوسويه به اين پديده ها نخست ماهيت علمي و فني فن آوريهاي سنتي را بازنمايد، سپس به بررسي باورها واعتقادات و... پيرامون آن بپردازد. اين مجموعه را با بررسي قنات آغاز كرده ايم. قنات نقطه عطفي در تاريخ كشاورزي وآبياري و يكي از شگفتي آورترين ابداعات بشر در طول تاريخ است كه طي هزاران سال سرنوشت ميليونها انسان را رقم زده است. در فلات ايران و بخصوص در نواحي گرم و نيمه خشك مانند يزد و كرمان و قم و... قنات اعجاز كاوشگران سخت كوش و صبوري است كه كلنگ به دست فرسنگها دل زمين را شكافته اند و به دنبال هر قطره آب كه آسمان بخيل از دادن آن امساك ورزيده است، در اعماق زمين به جستجو پرداخته اند و از آنچه داشته اند بهترين بهره را برده اند. قنات نشان هوش و ابتكار اين مردم بي ادعا در ايجاد تجانس با محيط طبيعي و يك اثر مهندسي بي بديل است كه از نظر عظمت بايد در رديف عجايب هفتگانه عالم قرار گيرد. و اين از افتخارات ايرانيان است كه قنات تكنيكي با اصل و ريشه ايراني قنات است يا كاريز عبارت از كانال هاي زيرزميني است كه در دل خاك براي عبور دادن آب از نقطه اي به نقطه اي ديگر مورد استفاده قرار مي گيرند و تاريخ ايجاد آن به هزاران سال قبل مي رسد كه بعضي از پژوهشگران آن را به دوران آريايي ها و بعضي به آشوريها و اوراتورها نسبت مي دهند. اين تكنيك در ايران ابداع و از اينجا به نقاط ديگر مانند تركستان، افغانستان و تركيه نفوذ كرده است و ردپاي آن را مي توان در افريقا، آمريكاي مركزي و جنوبي و اروپا نيز ديد. از نظر تكنيكي ساختمان قنات ساده است ولي حسن آن اين است كه با وجود سادگي در طي هزاران سال تغيير چنداني نكرده است و با وجود اينكه از زمان كمترين تاثير را گرفته است ولي اثرات شگرفي بر زندگي مردم مناطقي كه در جوار آن قرار گرفته اند گذاشته است. چه بسيار اجتماعات انساني كه با احداث قنات، شكل گرفته اند و روبه توسعه و آباداني گذاشته اند و چه بسيار اجتماعات ديگر كه در اثر خشك شدن قنات رو به نابودي رفته اند و امروزه نام و اثري از آنها برجاي نمانده است. اهميت اين شبكه مهم آبرساني در زندگي مردم اين مرز و بوم آنچنان است كه داستانهاي زيادي از چگونگي به وجود آمدن قنات بر سر زبانها است و در اكثر جاها از تشابه عجيبي برخوردار است و نشان مي دهد كه پديده قنات در فرهنگ ايران جايگاه ويژه اي دارد. در اين داستانها گاه ساخت قنات را به شخصيت هاي محلي خاص نسبت داده اند و گاه آنها را به شخصيت هاي اساطيري منسوب داشته اند. از جمله مي توان به گفته ناصر خسرو در كتاب سفرنامه اشاره داشت كه: مي گويند قنات سگزآباد ساخته كيخسرو كياني است. درباره اهميت قنات بايداضافه كرد گرچه انسانها براي تامين يك نياز اساسي خود يعني آب و براي سازگار كردن شرايطجغرافيايي به حفر قنات كه نوعي تغيير در اكوسيستم و يامحيط اطراف است مي پردازنداما اين پديده به سان هر پديده ديگر داراي پيامدهايي است كه تا مدتها بعد از آن نيز پايدار است و اثرات خود را در زندگي و فرهنگ هر جامعه نشان مي دهد كه با جايگزيني پديده ديگر به جاي آن به سرعت زايل نمي شود. از اين رو با وجود آن كه امروزه قنات ها به دلايل گوناگون مورد بي مهري قرار گرفته اند و به خصوص حفر چاههاي عميق فراوان، به سرعت اين پديده را رو به نابودي مي برد اما قوانين حقوقي و اجتماعي ناشي از استفاده از قنات، اصطلاحات، لغات، مشاغل، اثرات اجتماعي و فرهنگي مانند آداب و رسوم و اعتقادات و داستانها و تكنيك ها و ابزار و وسايل مربوط به آن تا مدتها بعد از مرگ قنات همچنان پابرجا است و به سرعت از خاطره ها زدوده نمي شود. به عنوان مثال استفاده از آب قنات، مستلزم تقسيم آب آن به شيوه اي عادلانه است به طوري كه هر سهام داري از نوع تقسيم رضايت داشته باشد. مطالعه شيوه هاي گوناگون سنجش و تقسيم آب در نقاط گوناگون نشان مي دهد كه چگونه افراد يك منطقه با استفاده از امكانات موجود و با نهايت دقت و ظرافت اين كار را انجام مي دهند و در صورت بروز اختلافات با كدخدامنشي و پادرمياني ريش سفيدان موضوع حل مي شود. در واقع مردم هر منطقه بدون كمك گرفتن از غير به رفع نيازها و مشكلات خود مي پردازند و با اتخاذ شيوه هاي مناسب با محيط و فرهنگ خود بهترين نتيجه را مي گيرند و چگونگي استفاده از قنات و آب آن در يك منطقه بهترين نمونه و مثال براي كوشش هاي محلي در رفع مشكلات است كه برخاسته از متن جامعه است. حال بايد ديد يك قنات چگونه شكل مي گيرد و چه تكنيك هايي در ساخت آن به كار مي رود. ساختمان قنات: در مورد ساختمان قناتها در ايران بايد گفت، در اكثر موارد ساده و متشكل از يك تونل زيرزميني و چندين چاه عمودي هستند ولي دراردستان يك قنات دو طبقه و در طارم يك قنات منشعب از رودخانه نيز ديده شده است كه قنات اردستان داراي دو مجراي زيرزميني و مادر چاه است و قنات طارم نيز بجاي آبگيري از كوهستان، از رودخانه آب را به زمين هاي زراعتي منتقل مي كند. براي اينكه بتوان قناتي را حفر كرد در ابتدا بايد آبهاي زيرزميني در آن نقطه وجود داشته باشد و علاوه بر اين نيز زمين بايد داراي شيب كافي براي انتقال آب باشد. و نكته شگفت آور آن كه مقني ها اين كارگران صبور و قناعت پيشه با كمك گرفتن از تجارب و مهارت هاي خود به تشخيص محل آب مي پردازند و از روشهاي ويژه اي استفاده مي كنند كه در طول ساليان دراز در حرفه خود به كسب آنها نائل شده اند. از جمله يكي از اين روشهاي سنتي چسباندن گوش بروي زمين و تشخيص حركت آب در زمين است كه نشان دهنده دقت حواس مقني ها در اثر ممارست و مهارت ايشان در حفر قنات است. آنها بدون استفاده از وسايل و تكنولوژي هاي مدرن به اين كار مي پردازند و جالب آن كه بندرت در كار خود اشتباه مي كنند با اين حال مواردي هم بوده است كه افراد در تغيير محل دقيق حفر قنات به اشتباه رفته اند و داستانهايي از اين خطاها در ارزيابي زمين وجود دارد كه شنيدني است. از جمله اين كه حاج ميرزا آقاسي ايرواني كه به كارهاي زراعتي و حفر قنات علاقه و عشق خاصي داشت، گاه و بيگاه بعد از فراغت از كارهاي سياسي به امور كشاورزي و احداث قنات مي گويند مي پرداخت روزي تنها و بدون تشريفات بر سر قناتي كه دستور داده بود آن را بكنند رفته بود و از عمله چرخ كش اين قنات پرسيد، آيا قنات به آب رسيده است. كارگر كه حاجي را نشناخته بود باكمال سادگي جواب مي دهد كه آب كجا بود آقا، اين حاجي ميرزا آقاسي بيخود ما را معطل كرده و دارد براي كبوترهاي خدا درچاه لانه حاجي مي سازد هم مي گويد، بنده خدا اگر براي حاجي آب ندارد، براي تو كه نان دارد. فريده مجيدي خامنه ادامه دارد