Hamshahri corpus document

DOC ID : H-750613-4702S1

Date of Document: 1996-09-03

كتابخانه هاي جديد در ايران كتابخانه هاي ايران در گفتگو با استاد عبدالحسين حائري و غلامرضا فدايي عراقي (بخش دوم ) همشهري: اگر ممكن است درباره كتابخانه هاي جديد در ايران صحبت را ادامه؟ دهيم استاد حائري: وقتي كار تاسيس كتابخانه مجلس شروع شد، در ايران تنها دو كتابخانه پرسابقه و مهم وجود داشت: يكي كتابخانه ملي و ديگري كتابخانه آستان قدس. قديميترين كتابخانه ايران بي گمان همان كتابخانه آستان قدس رضوي در مشهد است. در اين كتابخانه، مقدار بسيار زيادي كتب موقوفه وجود داشته است. اساسا به دليل وجود وقف و موقوفات، در اماكن متبركه همواره مقداري كتاب به صورت كتابخانه هاي محدود وجود داشته است، منتها اين كتابها عمدتا خصلت مذهبي داشته و نسخه هاي قرآن و كتب ادعيه يا روايات معصومين بوده است. در كتابخانه آستان قدس، به دليل مسائلي كه قبلا گفته شد، يعني ناامني ها و وضعيتهاي بسياراسف انگيزي كه در برخي زمانها براي مردم پيش مي آمد، مردم كتابهايشان را وقف آستان قدس مي كرده اند. بدين وسيله سعي مي شد تا اين كتابها از دستبرد مهاجمان و يا خطر نابودي و سوزانده شدن حفظ شود. كتابخانه آستان قدس كه چند قرن قدمت دارد اينگونه بنيان گذاري شد. در ادوار بعد اين كتابخانه گسترش پيدا كرد، خصوصا در دوره قاجاريه كه به هرحال يك امنيت و آرامش نسبي، عليرغم عقبماندگيهاي سياسي و اجتماعي، پيش آمد. حالا هم كه يكي از بزرگترين و مجهزترين كتابخانه ها، همين كتابخانه است. كتابخانه ديگر، كتابخانه معروف ملي است كه الان هم نزديك به نيم ميليون جلد كتاب درآن هست. اين كتابخانه در سال 1316 هجري شمسي تاسيس شد. در ابتدا اين كتابخانه در ساختمان كوچكي درموزه فعلي ايران باستان قرارداشت. كتابهاي اوليه را هم ازكتابخانه عمومي معارف كه از مجموعه كتابهاي كتابخانه مدرسه دارالفنون تشكيل شده بود تامين گرديد. بعدها قانوني از مجلس گذشت كه بر طبق آن هر كتابي كه در كشور به چاپ مي رسد مي بايد دو نسخه اش به كتابخانه ملي ارسال شود. در كنار اين كتابخانه ها، كتابخانه هاي ديگري هم بوده اند مثل كتابخانه ملك و امثالهم. اما ازهمه مهمتر ومعروفتر كتابخانه مجلس است كه از موسسات تابعه مجلس شوراي ملي سابق و مجلس شوراي اسلامي كنوني مي باشد. همشهري: قبل از اينكه درباره كتابخانه مجلس بحث بفرماييد، اگر ممكن است قدري درباره وجود تمايز كتابخانه هاي قديم با جديد مطالبي را مطرح بفرماييد. غلامرضا فدايي عراقي: كتابخانه هاي جديد، برخلاف كتابخانه هاي قديم كه در اختيار اشخاص خاصي بوده است، عمومي است و همه مردم مي توانند از آنهااستفاده كنند. و اين مسئله هم به انقلاب مشروطه و وضعيت پس از آن برمي گردد. همشهري: يعني يكي از موسسات تمدني جديد در ايران محسوبمي شود. غلامرضا فدايي عراقي: بله. در شكل و محتوا از كتابخانه هاي جديد در اروپا پيروي شده و اين كتابخانه ها تاسيس شده است. يعني اولا ساختمانهاي جديد با سالن مطالعه در آن ايجاد شده و ثانيا همه نوع كتاب به زبانهاي گوناگون و در علوم و مباحث مختلف در آن گردآوري شده است. با توجه به اين نكات، خودبخودمشخص مي شود كه تفاوت عظيمي بين كتابخانه هاي جديد با كتابخانه هاي قديم وجود هدف دارد تاسيس آنها هم حتي تا حدودي متفاوت است و اصلا كتابخانه هاي جديد از اين جهت تاسيس شد كه به رشد فرهنگ عمومي و كمك به بالا رفتن سطح معلومات همه افراد جامعه كمك كند. در حالي كه كتابخانه هاي قديم فقط گنجينه هاي اختصاصي بوده است و در اختيار گروهي كه مي بايد واجد شرايط خاصي بوده باشند. همشهري: اين نكته نشان مي دهد كه اصلا وضعيت طبقات اجتماعي در ايران دگرگون شده و در اثر انقلاب مشروطيت، مردم براي اولين بار امكان پيدا كرده اند كه به عنوان موجوداتي واجد حق و حقوق، در يك شرايط نسبتا برابر از امكانات جامعه استفاده چيزي كنند كه در گذشته، يعني تا پيش از تحقق انقلاب مشروطه براي عامه مردم مقدور نبوده است. استاد حائري: بله. البته مدارس جديد و تحصيلاتي كه درمدارس جديد، از زمان تاسيس دارالفنون تاكنون امكانپذير شده است نيز موثر بوده و من مي خواهم بگويم كه در حقيقت نيازهاي همين گروهها و تحصيل كردگان، جديد، شرايطي را به وجود آورد كه تاسيس كتابخانه هاي جديد ضروري به نظر رسيد. اما از طرف ديگر، برخي از دست اندركاران و سياستمداران و آدمهاي اهل علم وقتي توانستند به خارج از كشور بروند، با مشاهده كتابخانه هاي جديدي كه در آن سرزمينها بود، فكر تاسيس كتابخانه هاي جديد در ايران به ذهنشان خطور كرد. مثلا احتشام السلطنه كه ارباب كيخسرو نامي كه فكر تاسيس كتابخانه مجلس از او بوده، در يادداشتهايش مي نويسد: وقتي من به فكر تاسيس كتابخانه افتادم، محمدعلي فروغي (ذكاءالملك ) به من گفت هنگامي كه احتشام السلطنه قصد خروج از ايران را داشت به من گفت كتابخانه ام را كه آثار چاپي و خطي مهم و ارزشمندي در آن است نزد مخبرالسلطنه هدايت گذاشته ام واگر روزي مجلس خواست كتابخانه اي داشته باشد من كتابهايم را به آن هديه اين مي كنم شخص يعني احتشام السلطنه فردي جالب و روشن بين بوده است. چون با وجود اينكه از اواخر دوره اول تا پايان دوره دوم رئيس مجلس بوده، با اوضاع و جريانات مملكت مخالفت مي كرده و ازمشروطه اي هم كه درست شده بود سخت ناراضي بوده و به همين دليل ايران را ترك مي كند و به آلمان مي رود. در آنجا يك پست دولتي مي گيرد و همانجا مي ماند. كتابهاي احتشام السلطنه حدود 3000 جلد بوده و در واقع اساس كتابخانه را تشكيل مي داده. مقدار كمي خطي و بيشتر چاپي است كه با توجه به تحصيل احتشام السلطنه در فرانسه، اكثر اين كتابها به آن زبان است. غرض اينكه كساني كه به فرنگ رفته بوده اند در پي توجه به نهادها و وضعيت جديدي كه درآنجا بوجود آمده بود، فكر تاسيس كتابخانه هاي جديد به صورتي كه مامي بينيم را با خود به ايران آوردند. همشهري: آقاي فدايي عراقي، لطفا درباره تاريخچه و ارزشهاي كتابخانه مجلس مطالبي براي خوانندگان ما بيان؟ نماييد .غلامرضا فدايي عراقي: كتابخانه مجلس در آغاز در سايه مساعي جمعي از نمايندگان فرهنگ دوست بوجودآمده ودر زماني پا به عرصه وجود گذاشت كه كتابخانه اي غني و منطبق با نيازهاي زمان در ايران وجود آغاز نداشت تاسيس و تشكيل رسمي اين كتابخانه به سال 1304 شمسي برمي گردد، اما به لحاظ تاريخي مي توان دوران حيات آن را به چهار دوره تقسيم كرد: دوره اول: دوره اي است كه كتابخانه در ساختمان قديم باشرايطي ساده و مناسب با امكانات آن روز تاسيس مي شود. اين دوره از نظر زماني از زمان طرح پيشنهادتاسيس كتابخانه در اوايل مجلس دوم در سال هجري 1327 قمري برابر با 1287 شمسي تاافتتاح رسمي آن در ساختمان قديم واقع در قسمت شرقي مجلس در سال 1304 شمسي را شامل مي شود. دوره دوم: از افتتاح و آغاز كاررسمي آن در سال 1304 تا انتقال آن به ساختمان فعلي. دوره سوم: از افتتاح كتابخانه در ساختمان جديد گشايش آن در 17 بهمن تا 1341 وقوع انقلاب اسلامي ايران. دوره چهارم: از شروع انقلاب تاحال. همشهري: فكر اوليه بنيانگزاري چنين كتابخانه اي از چه كسي بوده و بعد چطورشكل گرفته؟ است . غلامرضا فدايي عراقي: ظاهرا ابتكار طرح كتابخانه از فردي به نام اربابكيخسرو شاهرخ بوده است. او در انجام مراحل مقدماتي تاسيس گردآوردن كتابخانه، كتاب و تعيين جايي براي نگهداري كتابها وايجاد كتابخانه موقت ودر نظر گرفتن جاي مناسبي براي استقرار اساسي و رسمي كتابخانه نيز سهم بسزايي داشته است. از يادداشتهاي او چنين برمي آيد كه شخصا وظيفه ترتيب و تنظيم تعدادي از نخستين كتابها را در قفسه به ترتيب حروف الفباء و نمره گذاري آنها و تنظيم فهرست براي آنها، يك تنه به عهده اسناد گرفت موجوددر مجلس و اطلاعات به دست آمده گواه آن است كه ارباب كيخسرو شاهرخ با همكاري جمعي از نمايندگان اهل فرهنگ مجلس، مثل دكتر رضا افشار وشيخ ابراهيم زنجاني و سيدنصرالله تقوي در فراهم آوردن مقدمات تاسيس كتابخانه مجلس از طرح پيشنهاد تا استقرار و پاگرفتن آن تا چه اندازه كوشش داشته اند. استاد حائري: علاوه براشخاصي كه آقاي فدايي نام بردند، احتشام السلطنه محمود علامير ومحمدعلي فروغي (ذكاء الملك ) هم در پايه گذاري اين كتابخانه تشريك مساعي داشته اند. غلامرضا فدايي عراقي: . بله. در آغاز - حدود سالهاي 1291 تا- 1302 پيش ازآنكه كتابخانه مجلس در ساختماني ويژه افتتاح شود و رسما آغاز به كار كتابهايي كند، كه به صورت خريداري يا اهداء براي مجلس فراهم مي گرديد در دو اطاق كوچك و تودر تو در قسمت شرق حوضخانه نگهداري و در چند قفسه چوبي چيده مي شد. اين كتابخانه كوچك، همواره مورد مراجعه و استفاده نمايندگان بود و مرحوم موتمن الملك حسن پيرنيا رئيس مجلس توجه فراوان به آن داشت. پس از چندي، بالاخره در سال 1302 تلاشهايي براي تاسيس كتابخانه درجايي بزرگتر و مناسبتر انجام گرفت و نتيجه آن شد كه كتابخانه از محل موقت خود، يعني از حوضخانه، به ساختماني در سمت شرقي مجلس كه براي كتابخانه ساخته و آماده كرده بودند منتقل گرديد و پس از نزديك به دو سال در سال 1304 گشايش يافت و زير نظر مديري كاردان همچون يوسف اعتصام الملك آشتياني، رسما شروع به كار كرد. تشكيلات كتابخانه در آغاز خيلي ساده و گنجايش مخزن آن محدود بود. ادامه دارد