Hamshahri corpus document

DOC ID : H-750608-4381S1

Date of Document: 1996-08-29

عنصر ظرفيت روحي در دعوت و تبليغ نگاهي به ديدگاه قرآني درباره نخستين اصل پيامگزاري هر انساني كه در برابر حق تسليم باشد، در برابر اسلام نيز تسليم است و به دليل نداشتن ظرفيت و گنجايش روحي مناسب مورد عنايت و توجه خاص حضرت پروردگار قرار مي گيرد و راه دين را مي يابد و در برابر فرامين و دستورات خداوند متعال خاضع و مشتاق مي شود آنچه در قرآن پيرامون موضوع دعوت و تبليغ مطرح گرديده است ازمباني و روشهاي مهم و تاثيرگذار جهت ايجاد تحول در روح و روان انسان و زمينه سازي براي گرايش او به حقيقت محسوب مي شوند. يكي از اصول و مباني مهم در امر تبليغ ودعوت سعه صدر نام دارد. قرآن كريم دعوت و رسالت تبليغ را كوچك نمي پندارد و ازهمين روست كه براي تحقق آن پايبندي عملي به اصل حياتي سعه صدر را لازم و ضروري مي شمارد و همه پيامگزاران و دعوتگران و ترويج كنندگان انديشه هاي الهي را به سعه صدر فرامي خواند. سعه صدر يعني ظرفيت روحي بالا، و به تعبيري ديگر گنجايش وسيع و فوق العاده انسان براي پذيرش احساسات، ادراكات و سختي ها. نقطه مقابل سعه صدر، ضيق و تنگي صدر قرار دارد و آن عبارت است از ظرفيت اندك وگنجايش ناكافي در برابر واردات روحي وناملايمات و رنجها. يك نگرش اجمالي در آن دسته از آيات قرآني كه سعه صدر را مطرح مي كنند، جايگاه و نقش اين اصل بنيادين در امر دعوت و تبليغ را روشن و آشكار مي نمايد: - 1 پس از آنكه حضرت موسي ( ع ) از جانب خداوند متعال به رسالت برگزيده مي شود و ماموريت سخت و طاقت فرساي ابلاغ پيام الهي به توده هاي مردم و مقابله با فرعون به عنوان سمبل و نمود بارز كفر و الحاد و مانع بزرگ آزادي و رستگاري محرومان و مظلومان به او واگذار مي گردد، سعه صدر نيروي ياريگر و اهرم قدرتمند در راه مبارزه طولاني و گسترده با مظاهر شرك و گمراهي معرفي مي شود. قرآن كريم از زبان حضرت موسي ( ع ) و به صورت تقاضا و دعابه سعه صدر به عنوان يك عنصر تعيين كننده اينگونه اشاره مي كند: پروردگارا به من شرح صدر و ظرفيت روحي عنايت كن ( ) 1 و بلافاصله پس ازاين درخواست، تقاضاهاي ديگري مي كند كه آنها نيز از لوازم شرح صدر و ظرفيت روحي وسيع به شمار مي روند: و كار مرا آسان گردان، و گره را از زبانم بگشا تا مردم سخنانم رادرك كنند و پذيرا گــــردند ( ) 2 گره از زبان گشودن كنايه ازابلاغ مبين و پيام رساني روشن و آشكار مي باشدو مقصود اين است كه به گونه اي مرا قدرت و قوت ببخشاي تا پيامهاي آسماني را به وضوح و زيبايي هر چه تمامتر به قوه ادراك مخاطبين برسانم. - 2 آنجا كه رسالت سنگين ابلاغ پيام خداتوسط پيامبر اكرم ( ص ) مطرح مي گردد باز سخن از ظرفيت بالاي روحي و توان پذيرش بار سنگين دعوت و تبليغ به ميان مي آيد. قرآن كريم خطاب به رسول خدا ( ص ) مي فرمايد: آيا تو را شرح صدر وظرفيت روحي وسيع عطا نكرديم ( ) 3 و به دنبال اين سخن، به برداشتن بار سنگين و طاقت فرسايي كه رسول اكرم ( ص ) را به رنج و مشقت افكنده بود، اشاره مي نمايد: و بار سنگين را از تو دور داشتيم، همان بار سنگيني كه پشت تورا مي شكست ( ) 4 اين بار سنگين جز سختي هاي دعوت و تبليغ و مواجه شدن با توده هاي مردم و فراز و نشيبهاي راه هدايت و راهنمايي انسانها به سوي خدا نبود. ( ) 5 صاحب اثر ارزشمندالميزان درباره شرح صدر در آيه مورداشاره معتقد است: مراد به شرح صدر رسول خدا (ص ) گستردگي و وسعت نظر وي است، به طوري كه ظرفيت تلقي وحي را داشته باشد، و نيز نيروي تبليغ آن را و تحمل ناملايماتي كه در اين راه مي بيند داشته باشد، و به عبارتي ديگر نفس شريف آنجناب را طوري نيرومند كند كه نهايت درجه استعداد را براي قبول افاضات الهي پيداكند. ( ) 6 نظر مرحوم علامه طباطبايي با آنچه پيشتر درباره شرح صدر به عنوان ظرفيت بالاي روحي و توان پذيرش سختي هاي راه تبليغ و دعوت مطرح كرديم منطبق و مويد آنهاست. همچنين صاحب الميزان به وزر يعني بار سنگين اشاره مي نمايد واين اقوال را كه بار سنگين عبارت است از اعمالي كه آن حضرت قبل از بعثت انجام داده، يا وحي و سنگيني آن است، يا اندوهي است كه از مرگ عمويش ابوطالب و مرگ همسرش خديجه داشته، يا اينكه وزر و بار سنگين معصيت است و رفع آن به معناي عصمت است، يا گناه امت است كه برداشتن آن آمرزش گناهان مي باشد، ضعيف مي داند و با سياق ناسازگار، و سپس ديدگاه و نظر خويش را درباره مفهوم وزر اينگونه مطرح مي نمايد: مراد به وضع وزر رسول خدا (ص ) اين است كه دعوت آن جناب را انفاد و مجاهداتش در راه خدا راامضاء نمود، به اين معنا كه اسباب پيشرفت دعوتش را فراهم كرد، چون رسالت و دعوت و فروعات آن ثقلي بود كه به دنبال شرح صدر بر آن جناب تحميل نمود. ( ) 7 - 3 يكي از ابعاد شرح صدر كه در قرآن مورد توجه قرار گرفته است شرح صدر براي پذيرش حق مي باشد. اين نوع شرح صدر به هدايت و راهيابي انسان مي انجامد، زيرااسلام جز تسليم در برابر حق نيست و هر كس پذيراي حق گردد واز چنين ظرفيت و گنجايشي بهره مند باشد، به طور مسلم در برابراسلام خاضع مي گردد. قرآن كريم به اين نوع ظرفيت روحي براي ادراك وپذيرش حقايق اسلام اينگونه اشاره مي فرمايد: هر كه را كه خداوند بخواهد هدايت نمايد به او شرح صدر و آمادگي پذيرش اسلام را عنايت مي كند ( ) 8 همين اشاره به گونه اي ديگر در يكي از سوره هاي قرآن مورد توجه واقع شده است. ( ) 9 در روايات نيز به اين نوع ظرفيت روحي توجه شده وائمه دين ( ع ) با تعابير و عبارات مختلف به اين واقعيت اشارت دارند كه هرانساني كه در برابر حق تسليم باشد، در برابر اسلام نيز تسليم است و به دليل داشتن ظرفيت و گنجايش روحي مناسب مورد عنايت و توجه خاص حضرت پروردگار قرار مي گيرد و راه دين را مي يابد و در برابر فرامين ودستورات خداوند متعال خاضع و مشتاق مي شود. از اميرمومنان حضرت علي ( ع ) نقل است: بدانيد كه خداوند سبحان در ميان دلها جز دلي را كه ظرفيت آن براي حكمت بيشتر است و از مردم جز كسي را كه زودتر از ديگران حق را مي پذيرد ستايش نكرده است. ( ) 10 و از حضرت امام جعفر صادق ( ع ) نقل است: هنگامي كه خداوند خيرو خوبي كسي رابخواهد، سينه اش را براي پذيرش اسلام باز مي كند و با عنايت نمودن شرح صدر زبانش را به حق گويا مي سازد، و او حق را در زندگي پياده مي كند، و هنگامي كه خداوند وفاداري به حق را در گفتار و كردار براي او جمع كرد اسلام او كامل مي گردد ( ) 11 اين دو روايت و ساير احاديثي كه در اين موضوع آمده است درواقع شرح و تبيين دو آيه مربوط به شرح صدر و ظرفيت روحي براي پذيرش حق و راهيابي به اسلام است. - 4 يكي از انواع شرح صدري كه قرآن كريم در كنار ساير ابعاد شرح صدر مطرح مي كند، شرح صدر و ظرفيت روحي براي پذيرش كفر والحاداست. قرآن كريم اين نوع شرح صدر را با باريك بيني هر چه تمامتر مورد توجه قرار مي دهد و باتعابير خاص ابعاد آن را معرفي مي نمايد. قرآن معتقد است همانگونه كه انسانهاي وارسته و مهذب براي پذيرش حق و طي مسيرهاي پرفراز و نشيبي كه پس از مقابله با موانع بازدارنده رشد و كمال كه برخي دروني و بعضي بيروني هستند تحقق مي يابد، داراي ظرفيت روحي و فكري مي باشند، اهل كفر و فسق نيز در مخالفت با حق و مبارزه با اسلام و گسترش كفر والحاد، شرح صدر دارند و از گنجايش روحي و توان پذيرايي سختي هاي راه برخوردار مي باشند. در قرآن كريم به صراحت آمده است: آنان كه به كفرشرح صدريافتند خشم و غضب خدا وعذاب سخت و رنجزاي دوزخ در انتظارشان خواهد بود ( ) 12 قرآن كريم ظرفيت روحي در برابر كفر را به گونه هاي ديگر نيز مطرح مي نمايد كه همه آنها به همين واقعيت اشارت دارند كه انسانهاي حق ستيز به سعه صدر به عنوان يك حربه و عامل مبارزه و مقابله با اسلام مجهز مي باشند. ضيق صدر يكي از گونه هاي معرفي شرح صدر براي كفر است. قرآن كريم مي فرمايد: كسي كه خداوند بخواهد او را گمراه كند (به خود واگذارد ) سينه اش را سخت تنگ مي كند ( ) 13 اين آيه كريمه به اين واقعيت اشارت دارد كه اعمال خلاف و فساد و تباهكاري انسان چنانچه شدت يابد، از مشاهده و پذيرش حق عاجز و ناتوان مي گردد و به اضلال و گمراهي كه ريشه در عملكردهاي خود اودارد، گرفتار مي آيد ودر نتيجه از گنجايش و ظرفيت روحي براي پذيرفتن فرمان و احكام خدا محروم مي گردد. يكي ديگر از گونه هاي معرفي شرح صدر براي پذيرفتن كفر و گمراهي، قساوت قلب است. قرآن كريم مي فرمايد: واي بر آنان كه در نتيجه قساوت وشقاوت دل ظرفيت پذيرش ياد خدا را ندارند. آنان در ضلالت و گمراهي آشكار به سر مي برند. ( ) 14 از آنچه از نظر گذشت اين نتايج حاصل مي شود: الف - شرح صدر و ظرفيت و گنجايش روحي، يك اصل حياتي دردعوت و تبليغ به شمار مي رود، به گونه اي كه پيامگزار بدون تجهيزبه اين سلاح و وسيله نيرومند قادر به تاثيرگذاري در پيامگير نخواهد بود. ب - همه پيامبران الهي كه رسالت بزرگ هدايت و راهيابي انسان را به عهده داشته اند، از سعه صدر و ظرفيت وسيع روحي برخورداربوده اند و از همين رو در كار نشر مباني دين و هدايت انسانها و رفع موانع كمال و مقابله با ستمگران تاريخ موفق بوده اند. ج - همچنان كه جبهه حق براي پذيرا شدن سختي هاي دعوت و تبليغ ازسعه صدر به عنوان يك اهرم و عامل نيرومند بهره مند مي باشند، جبهه باطل نيز در نپذيرفتن حق و عناد و مقابله با اسلام از سعه صدر و ظرفيت روحي بهره مي برند. پانوشت ها- 1 قرآن كريم سوره طه آيه 25 - 2 سوره طه آيات 26 تا 28 - 3 سوره انشراح آيه اول - 4 سوره انشراح آيه دوم و سوم - 5 سيره نبوي متفكر شهيد استاد مطهري ص 181 - 6 ص 288 ج 40 الميزان - 7 پيشين ص 289 - 8 سوره انعام آيه 125 - 9 سوره زمر آيه 22 ميزان 10 الحكمه ج 5 - 11 پيشين ج 4 - 12 سوره نحل آيه 106 - 13 سوره آيه 125 انعام - 14 سوره زمر آيه 22