Hamshahri corpus document

DOC ID : H-750605-4119S1

Date of Document: 1996-08-26

قرن 21 قرن استفاده ازگياهان دارويي به مناسبت پنجم شهريور، روزداروسازي تاكنون بيش هزارگونه 600از گياه در جهان شناسايي شده است اگرچه درصد كمتري از داروهاي موجود را مواد گياهي تشكيل مي دهند، ولي اكثر داروهاي حياتي و باارزش مانند داروهاي قلبي، چشمي، فشارخون و... به طور مستقيم يا غيرمستقيم از مواد گياهي تهيه مي شوند كه داراي كمترين عارضه و بهترين اثر درماني مي باشند اشاره: ايران در گذشته يكي از پرچمداران گياه درماني و طب سنتي در جهان بوده است. بسياري از علوم پزشكي و داروسازي از ايران به ساير نقاط دنيا منتشر شده و يكي از مراكز مهم طبي و داروسازي جهان كه دانشمندان زيادي راپرورده، جندي شاپور بوده است. علت اين امر وجودشرايط جغرافيايي خاص ايران در كره زمين، كه باعث رشدگياهان دارويي ارزشمند وكم نظير شده و نيز نبوغ ايرانيان، كه دانشمندان زيادي در علوم مختلف بخصوص پزشكي و داروسازي راشاهد بوده است، مي باشد. دانشمنداني نظير ابن سينا ورازي، كه شخصيت آنها براي جهانيان روشن است. انسانهايي كه پزشكي و داروسازي جهان مديون زحمات، تجربيات و آثارو خدمات آنهاست. به پاس زندگي پرثمر و افتخارآفرين زكرياي رازي پزشك و داروساز ايراني، پنجم شهريورماه زادروز اين دانشمند بزرگ را روز داروسازي هم نهاده اند. بدين جهت مروري بر استفاده از گياهان دارويي، كه اين بزرگان عمر خود را در اين باره صرف نموده اند، مي شود. بشر از بدو تولد به خاطر درد بزرگ گرسنگي ناچار به جستجودر طبيعت بود و از همان آغازبا گياهان و حيوانات آشناگشت. بشر كم كم آموخت كه كدام گياه سمي، كدام يك خوراكي و هم كدام داراي چه آثار و خواصي است. اين تجارب سينه به سينه انتقال يافت و بدين ترتيب آشنايي با گياهان روز به روز گسترده تر شد. بشر در طول زمانهاي بسيار زياد آموخت كه آنها چه اثراتي دارند، كي بايد آنها را برداشت نمايد، چه قسمتي از گياهان را بايد استفاده كند و چگونه از آنها داروي مناسب بسازد. استفاده از گياهان به عنوان داروهاي دافع آلام و امراض تا قرن نوزدهم نيز ادامه يافت و تكامل پيدا كرد تا اين كه به علل ازدياد جمعيت، پيشرفت علوم شيمي و مسائل اقتصادي اولين جسم مصنوعي در سال به 1854 نام اسيداستيك تهيه شد. از آن زمان به بعد بسياري از داروها به طور شيميايي تهيه شد و در بسياري از موارد اين داروها جايگزين داروهاي گياهي گرديد. گرچه داروهاي شيميايي تا امروز نتوانسته به طور كامل جايگزين داروهاي گياهي شوند ولي جايگزين حدود 60 تا 70 درصد از اين داروها البته شده اند نكته بسيار مهم اين كه، گرچه درصد كمتري از داروها را مواد گياهي تشكيل مي دهند، ولي اكثر داروهاي حياتي و باارزش، مانند داروهاي قلبي، چشمي، فشار خون، ضدسرطان، زنان و زايمان، ضد درد و مسكن، به طور مستقيم و يا غيرمستقيم از مواد گياهي تهيه مي شوند، كه داراي كمترين عارضه و بهترين اثر درماني مي باشند. در ابتداي تهيه مواد، به خصوص ساخت داروها به طريقه شيميايي، تصور بشر بر اين بود كه به موفقيتي دست يافته و مي تواند همه داروها را به روش شيميايي تهيه كند. ولي امروز پس از گذشت حدود يك قرن و نيم معلوم شده كه بسياري از مواد موثر را نمي توان به طور مصنوعي تهيه كرد، چرا كه اغلب اين مواد (يا منشا مصنوعي ) داراي عوارضي ناگوار بر روي كبد، كليه، خون، قلب، چشم و ديگر اعضاي بدن انسان مي باشند. اين بدان معنا است كه داروهاي شيميايي ضمن اثرات مفيد براي انسان، داراي عوارض سوء نيز هستند، كه نمي توان آنها را حذف به كرد طور مثال يكي از فجايع داروهاي شيميايي، فاجعه تاليد و ميد است. تاليد و ميد دارويي مصنوعي بود كه براثر مصرف آن در اروپا حدود 20 هزار كودك ناقص و معلول به دنيا آمد. به طوري كه پس از گذشت حدودسال 25 از اين جريان هنوزكارخانجات سازنده اين در دارو، حال پرداخت غرامت به خانواده هاي قرباني هستند واين موضوع زنگ خطري براي بشربود. در همين راستا همه ساله تعدادي از داروهاي پرضرر شيميايي از كتب رسمي داروسازي حذف مي شوند و به طور كل بايد چنين گفت، كه هنوز هيچ داروي شيميايي بدون آثار سوء تهيه نشده است و به همين دليل بشر طي دو دهه اخير عميقا تهيه، دارو و از منابع طبيعي به خصوص گياهان (كه سازگاري بيشتري با بدن دارند ) را مورد بازنگري جدي قرار داده است. دلايل اين توجه جهاني را به گياهان دارويي و داروهاي گياهي مي توان چنين بيان نمود- 1 گياهان دارويي و داروهاي گياهي داراي عوارض سوءبسيار كمتري نسبت به داروهاي شيميايي بوده و در بسياري از موارد كاملا بدون ضرر هستند. اين داروها در عين حال سازگاري بيشتري با بدن دارند و مي توان آنها را براي مدت طولاني مصرف كرد- 20 بسياري از مشكلات پزشكي امروز مانند سرطان و ايدز، تاكنون با داروهاي شيميايي درمان نشده و آن دسته داروهايي كه تا حدي براي اين بيماريها موثرند، داراي اثرات جانبي زيادي هستند و گذشته از آن هيچ كدام درمان كننده نيستند، بلكه تماما طولاني كننده عمر حال مي باشند آن كه، موفقيت هاي مهمي از مصرف داروهاي با منشا گياهي به دست آمده و به طور مثال در مورد سرطان، داروهاي جديد گياهي در بعضي موارد، درمان كننده سرطان هستند. به عنوان مثال يكي از پرفروش ترين داروهاي ضدسرطان، با منشا گياهي از گياه پريوش با نام علمي كاتارانستوس تهيه مي شود كه چندين سال به بازار دارويي عرضه شده است. نمونه ديگر، تازه ترين داروي ضدسرطان است كه از نوعي كاج به دست مي آيد و نام آن تاگزول است. همچنين در مورد ايدز، استفاده از مواد گياهي موفقيت هاي قابل توجهي را به همراه داشته است، كه اطلاعات بعضي از آنها محرمانه است - 30 هرگياه حاوي چندصد ماده است كه هريك داراي اثرات مختلف و جالبي مي باشند. بنابراين درمي يابيم كه هرگياه داراي شگفتي ها ورمزورازهايي است و باتوجه به اين كه تاكنون بيش از 600 هزارگونه گياه در جهان شناسايي شده است، لذا بشر با دنيايي از مواد و خواص روبه رو كه است، البته هنوز قسمت اعظم اين مواد و اثرات كشف نشده باقي مانده است و باتوجه به پيشرفت علوم داروسازي وشيمي و توسعه دستگاههاي جديد تجزيه واندازه گيري بسيار دقيق فصل كنوني، جديدي در امر شناسايي تجزيه و تشخيص خواص گياهان آغاز شده كه مي توان قرن 21 را قرن استفاده ومطالعه گياهان دارويي نام نهاد. همچنان كه، كتب جديد داروسازي داروهاي آينده يا قرن بيست ويكم را داروهاي با منشاء گياهي مي دانند. باوجودي كه صدها هزار مقاله درمورد گياهان دارويي به چاپ رسيده و يك بسيج عمومي جهاني به منظور شناسايي گياهان دارويي شروع شده است ولي هنوزبيش از 90 درصد رمزورازهاي طبيعت گياهان تاريك است ومسلما روزبه روز داروهاي جديدتري ارائه خواهندشد و هرروز دسته اي از مشكلات پزشكي بامواد موثر گياهان حل خواهدشد. در اين ميان كشور ايران ازنظر گياهان دارويي از قديم مورد توجه جهان بوده است. ايران به لحاظ قرار گرفتن در نقطه خاصي از كره زمين داراي آب و هواي متنوعي است به طوري كه اين سرزمين داراي آفتاب ارتفاعات فراوان، مختلف، خاكهاي متنوع، سرما، گرما و رطوبت هاي متغيري است كه گاه در يك روز حدود 40 درجه و در دو فصل از زمستان تا 80 درجه اختلاف دما ديده مي شود و اين تنوع عوامل مختلف باعث گشته تا گياهان زيادي در ايران رشد و نمو اين وضعيت نمايند در كمتر جاي دنيا ديده مي شود. به همين دليل فلورگياهي ايران كه در دنياكم نظير است حائز اهميت خاصي است. برحسب نظر محققيني كه برروي گياهان ايران تحقيق كرده اند اين عوامل باعث گشته تا حدود 8 تا 10 هزار گونه گياه در ايران رشد نمايند. در بين اين گياهان گياهان دارويي بسيار بااهميت و در موارد زيادي منحصربفرد ديده مي شوند كه در حقيقت منابع اوليه جهت توليد داروها مي باشند. نه تنها وجود اين گياهان در ايران از اهميت برخوردار است بلكه وجود آب و هواي متغير به ما اجازه مي دهد كه اكثر گياهاني كه در ديگر نقاط دنيا مي رويند را بتوانيم در نقاط مختلف ايران كشت نمائيم به طوري كه اكثر گياهان آورده شده به ايران نظير اوكاليپتوس كه بومي استراليا است به خوبي در ايران سازگار شده اند. بنابراين مي توان نتيجه گرفته كه ما از چنان شرايط اكولوژي برخورداريم كه مي توانيم اكثر گياهان دنيا را در ايران داشته باشيم و اين نعمت خاصي است كه نصيب كشور ما شده است. ازطرفي آزمايشها و تحقيقات 17 ساله گروه فارماكوگنوزي دانشكده داروسازي تهران نشان مي دهد كه كميت و كيفيت مواد موجود در گياهان ايران به لحاظ همان شرايط ذكرشده از وضعيت عالي برخوردار است و اكثر گياهان دارويي ايران از مزيت هاي ويژه برخوردار است كه اين مساله مربوط به نوع مواد كه درحقيقت مستقيما به اثرات دارويي آنها ارتباطدارد و درصد مواد كه ازنظر اقتصادي داراي اهميت است باتوجه به اينكه درحال حاضر ما بيش نوع 60از گياه دارويي مهم را به كشورهاي مختلف صادر مي كنيم ولي تعداد گياهان قابل توجه ايران كه بتوانددر داروسازي امروز دنيا مصرف شود بيش از اين تعداد و حداقل به بيش از 300 گونه مي رسد. ديگر اينكه ما داراي گونه هاي منحصربفردي هستيم كه در جاهاي ديگر دنيا وجود ندارد و درحقيقت بعضي از منابع اختصاصي را دارا هستيم. موضوع مهم ديگر اينكه بسياري از گياهان در ايران وجود دارند كه تاكنون مورد مطالعه قرار نگرفته و همچنان بكر مانده اند. تحقيقات برروي اين گياهان نشان داده است كه اكثر آنها داراي اثرات و مواد جالبي بوده كه مي توانند در آينده پزشكي ايران و جهان سرنوشت ساز باشند. و به طور كلي ما در ايران از يك فلور كم نظري گياهي برخورداريم كه اهميت آن تاكنون روشن نشده است و تحقيقات چندسال گذشته نويد اين را مي دهد كه ما از يك منبع عظيم و بااهميت و باارزش برخورداريم كه مي تواند ازنظر اقتصادي بسيار حائز اهميت باشد. جا دارد باتوجه به وجود اين منبع سرشار طبيعي كه سرتاسرايران را فرا گرفته و نشان مي دهد كه همه گياهان نقطه به نقطه اين سرزمين از خطه سرسبز شمال تا كويرهاي گرم از دشتها تا كوهها و حتي گياهان دريايي ايران هركدام حلال مشكلات پزشكي آينده خواهند برنامه ريزي هاي بود، صحيحي ازجمله توجه به تحقيقات دردانشگاهها و مراكز اختصاص تحقيقاتي، بودجه كافي تحقيقاتي، فراهم نمودن امكانات كافي و فضاي مناسباين امر، تربيت بيشترنيروي انساني و تخصصي در موردگياه درماني و صنايع وابسته، توجه بيشتر وزارت بهداشت و درمان به استفاده از گياهان دارويي نظير كشورهاي ديگر جهان، استاندارد كردن گياهان دارويي ايران جهت استفاده بهتر داخل و صادرات و آشنا ساختن عموم به اين امرمهم، انجام شود. دكتر محمد حسين صالحي سورمقي دانشيار دانشكده داروسازي تهران