Hamshahri corpus document

DOC ID : H-750428-1686S1

Date of Document: 1996-07-18

جاي پژوهشهاي پزشكي در تنگناي تحقيقاتي كشور دكتر عبدالرسول سبحاني تشكيلات و مديريت فعلي پژوهش در كشور توانايي پاسخگويي و هدايت روند پژوهش در تحقق سريع توسعه را ندارد و در خلق يك فرهنگ فراگير پژوهشي ضعيف است وضعيت نگران كننده اين است كه هيچگونه تناسب و تعادل منطقي در نسبت بودجه هاي تحقيقاتي دستگاهها به كل بودجه آنها وجود ندارد اشاره: مطلب حاضر با توجه ويژه به موضوع پزشكي تلاش مي كند تا تنگناهاي بخش پژوهش و تحقيقات كشور را از زواياي مديريت، منابع، امكانات و كاركنان اين بخش بررسي كند. برخي آمارهاي ارائه شده در اين مقاله هر چند براي نخستين بار نيست كه منتشر مي شونداما يكجا ارائه شدن آنهابيانگر برخي از اساسي ترين معضلات پژوهش در ميهن مااست. براي كسب استقلال، توسعه وپيشرفت بايد از راه نه چندان هموار پژوهش گذشت. پژوهش بستر پويا و عامل محركه ماشين توسعه است كه جامعه را از دنياي كوچك و محدود پيرامون خود بيرون آورده و به سوي افقي جديد از رشد و تعالي و توسعه حركت مي دهد. پژوهش بال پرواز و جهشي به بلنداي توسعه و رشد جامعه است و انسان و جامعه را از آنچه هست و با آن در حال خو كردن وتطابق است مي رهاند، انرژي هاي دروني او را آزاد مي كند و ازايستايي و سكون و درجا زدن درمحدوده هاي علمي بسته نجات مي دهد. هيچ جامعه و فردي نمي تواند به تعالي، ترقي و رشددست يابد مگر اينكه از درون بجوشد و قالب و حصار محدود خود را پاره كند و با چنگ افكندن در مجهولات و ابهامات راهي به پيش بيابد و اين چيزي جز معني تحقيق يعني حقيقت جويي نيست. امروز تلاش و گام نهادن در اين راه يك تكليف اسلامي و ملي براي هر ايراني توصيه است و تشويق به تحقيق به طور جدي و صريح و نه از روي احساسات در بطن اسلام نهفته است. هر چند ما از پيشينه فرهنگي عظيم ملي و اسلامي و غرورآميزاز نظر تحقيقات علمي برخورداريم و دانشمندان اسلامي ما به قول برتراند راسل نجات دهنده علم بوده اند و يا به نظر جان برنال پايه گذاران روش تجربي در شيمي و علوم طبيعي و حساب و جبر و غيره بوده اند، ولي متاسفانه امروز در بين دانش پژوهان، گرايش شديدي به تقليد علمي پيدا شده است و به تعبير مولانا اعمال ما امروز بيشتر علم خواني است تا علم داني. شايد اين نوع نگرش ايجاد شده در ما در زمينه مطالب علمي حاصل القاي آموزشي بيگانگان باشد به طوري كه يكي از نويسندگان اظهار مي كند چيزي كه هيچ گاه بيگانگان حتي در استفاده از واژه ها به ما منتقل نمي كنند و از آن ياد نمي نمايند اين است كه به جز دانش چگونگي (HOW Know) از دانش چرائي (Why Know) هم سوال كنيم. امروزه شاهد ارائه نظريه اي هستيم دال بر اينكه يكي از عوامل عقبماندگي پژوهش در كشورهاي در حال توسعه مثل ايران را جنبه فرهنگي از جمله تفاوت وجوه جهان بيني شرقي و غربي، عدم روحيه همكاري گروهي و ارج نهادن به كار ديگران و فردگرايي هاي غيرسازنده برمي شمارند كه تعداد زيادي از آنها با حقيقت اين جوامع فاصله دارد و حداقل در كشور ما با تعاليم فرهنگ اسلامي مغايرت دارد. بايد پذيرفت در كشوري درشرايط ما توسعه درون زا به وقوع نخواهد انجاميد مگر اينكه مقوله پژوهش را از ركود خارج كنيم و جاني و حياتي دوباره به كالبد فسرده او بدميم كه انجام آن جز با اعتقاد عميق و راسخ مسئولين به پژوهش و تشكيل يك نظام فراگير و پوياي تحقيقاتي متناسب با جامعه ما عملي نيست. فضاي امروز جامعه ما سرشار ازانديشه و انگيزه توسعه خواهي و رشد در تمامي زمينه هاي اجتماعي، علمي، فرهنگي و.. است ومسئولين و راهبران علمي جامعه ما بايد اين انديشه ها را به مسيرهاي علمي هدايت كرده، سازماندهي و برنامه ريزي كنند. علي رغم فعاليتها و اقدامات چند ساله اخير در زمينه پژوهش در كشور به نظر مي رسد كه پژوهش دچار يك بيماري مزمن است و اولين اقدام در درمان آن شناخت خود بيماري است. نظر معاون اول رئيس جمهور و رياست شوراي پژوهشهاي علمي كشور چنين است كه شايسته است از اين پس كشور درباره تحقيقات، تصويري تمام نما در اختيار داشته باشد تا بتواند درباره ضعفها و قوتهاي فعاليت در اين زمينه بينديشد و برنامه هاي آينده را با توجه به آنچه گذشته و نتايجي كه به دست آمده است طراحي و تدوين كند. بايد هر لحظه از گذشته غافل نبود و از فراز و فرود تلاشهاي پژوهشي آن دوران چراغي فرا راه آينده گشود. تاريخچه تشكيلات تحقيقاتي كشور در 30 بهمن 1346 قانون تاسيس وزارت علوم و آموزش عالي به تصويب مجلس رسيد. تا پيش ازتاسيس وزارت علوم، هيچ موسسه و نهادي متصدي پژوهش در كشور نبوده است. يك سال بعد موسسه تحقيقات و برنامه ريزي علمي و آموزشي شكل گرفت و نهايتا در سال 1350 شوراي توسعه و تشويق پژوهشهاي علمي كشور تشكيل شد. هدف از اين شورا توجه به پژوهشهاي علمي در رشته هاي مختلف علوم، فنون و تربيت محققان، تشويق و ارشاد پژوهشهاي جمعي، فردي و نشر كتب و انتشار نتيجه مطالعات و تحقيقات بوده است. در سال 1354 شوراي فوق منحل و شوراي پژوهشهاي علمي كشور تشكيل شد كه تا اكنون به حيات خود ادامه داده است. اين شورا طبق مصوبه 23 آبان 30و ماه 1368 شوراي انقلابفرهنگي (با تركيب جديد ) ورياست معاون اول رئيس جمهوري دوره نوين فعاليتهاي خويش را آغاز كرد و وظيفه اصلي شورا تدوين سياستها و برنامه هاي اجرائي و هماهنگي بين فعاليتهاي تحقيقاتي كشور است. شورا براي انجام وظايف خويش داراي كميسيونهاي تخصصي متشكل از محققان و مسئولين در هر بخش است. يكي از كميسيون هاي كميسيون شورا، پزشكي است كه در چهارچوب وظايف شورا اقدامات تخصصي ضروري را در زمينه علوم پزشكي انجام مي دهد. كارنامه فعاليت و برنامه هاي انجام شده و در دست اقدام اين كميسيون عبارت است از: تدوين آئين نامه تاسيس مراكز تحقيقاتي پزشكي، جمع آوري طرحهاي تحقيقاتي دانشگاههاي علوم پزشكي، حمايت از كارگاههاي روش تحقيق، تدوين اساسنامه جشنواره رازي، بررسي وضعيت تحقيقات پزشكي كشور، مطالعات و ارائه راه حل هاي مناسب بررسي رفع تنگناهاي تحقيقاتي است. انستيتو پاستور اولين موسسه تحقيقاتي ايران است كه از سال 1299 تاسيس شد و اولين موسسه اي است كه به تحقيق در زمينه پزشكي پرداخته است. موسسات تحقيقاتي غيردولتي از سال 1357 تاسيس شدند كه تا سال تعداد 1371 اين گونه واحدها به 315 رسيده است. به اعتقاد رئيس كميسيون پزشكي شوراي پژوهشهاي علمي كشور فعاليت اين شورا قبل و بعداز انقلاب يعني تاسال 1368 چندان چشمگير نبوده است. بنابراين يكي از نهادهاي جامعه كه راهبر و سكاندار پژوهش در كشور بوده و بالاترين نقش رادر آهنگ رشد و توسعه جامعه بردوش داشته در يك فاصله 14 ساله در دوراني از خاموشي و ناكامي بسر برده است. تنگناها و موانع تحقيق ) 1 مديريت: با نگاهي دقيق به موانع و مشكلات تحقيق در كشورهاي درحال توسعه به اين واقعيت دست مي يابيم كه دراكثرسيستمهاي تحقيقاتي آنها مشخصات مشابهي نهفته است. شايد يكي از علل اصلي عقبماندگي اين كشورها ازجمله ايران را بتوان در وضعيت تحقيقات و مشكلات موجود در مسير آن پيدا كرد. بسياري از نارساييهاي برون سازماني و بنيادي موسسات پژوهشي كه تاثيرات جدي و تعيين كننده بر فرايند فعاليتهاي پژوهشي اين قبيل موسسات دارد از مديريت كلان و خرد پژوهش سرچشمه مي گيرد. فقدان يك مديريت علمي و مناسب كلان در حوزه پژوهشي در كشورهاي درحال توسعه منجربه تضاد بين خواست دولتها و توان علمي آنها مي شود و نهايتا بهترين و كاملترين برنامه ها در مرحله اجرا با مشكلات جدي روبه رو مي شود. بررسي آراء محققان و مديران خبره و باتجربه موسسات پژوهشي و دانشگاهي درخصوص مشكلات عمده نظام مديريت در موسسات پژوهشي كشورهاي جهان سوم بويژه ايران، نشان مي دهد كه در بالاترين درصد پاسخها ( /43 2 درصد ) ضعف مديريت در سطوح مختلف نظام پژوهشي به عنوان مشكل عمده نظام مديريت مطرح شده است و ساير مشكلات عمده در اين زمينه از ديدگاه پاسخ دهندگان به ترتيب عبارت است از: مقررات دست وپاگير (/درصد ) 22 كمبود متخصص ( /14 7 درصد ) مشكلات فرهنگي جانيفتادن فرهنگ پژوهش (/درصد ) 11 و سرانجام كمبود امكانات و تجهيزات تحقيق و همچنين نارسايي ارتباطات كه هريك با (/درصد ) 4 پايين ترين درصد پاسخها را به خود اختصاص داده است. اين تحقيق حقيقت ملموسي را به پژوهشگران در ايران نشان مي دهد كه نبايد كمبود و فقر امكانات و تجهيزات تحقيق را به عنوان عامل اصلي در ورود به وادي پژوهش تلقي كنند و بايد مشكلات اصلي را در عوامل ديگري ازجمله مديريت توانا و پاياي علمي جستجو كرد. مديريت تواناي پژوهشي در كشور مي بايد توان تحقيقاتي نهفته درجامعه را شناخته و يا آنها را كشف و استخراج كند و محقق را به آن سو هدايت كند. تحقيق انجام شده توسط وزارت علوم و آموزش عالي نشان مي دهد كه در سال 1355 حدود 10 درصد از توان تحقيقاتي بالقوه و دانشگاهي صرف تحقيقات شده و مابقي به صورت بالقوه و راكد باقي مانده است. اين بررسي در سال هاي 64 و 68 نيز انجام شده و نتيجه حاصل نشان داد كه ميزان استفاده از توان تحقيقاتي سير نزولي داشته و /7 1به درصد كاهش پيدا كرده است. تشكيلات و مديريت فعلي پژوهش در كشور توانايي پاسخگويي وهدايت روند پژوهش در تحقق سريع توسعه را ندارد و در خلق يك فرهنگ فراگير پژوهشي ضعيف است. پژوهش نياز به فرهنگي ويژه دارد كه در آن استعدادها شكوفا شده، پژوهشهاي مفيد و اصيل تعريف شده و سنت پژوهشي پا گرفته و استمرار يابد. در راستاي اين اهداف مديريت پژوهش بايد گامهاي ريشه اي و بنيادي بردارد و فرهنگي را خلق كند كه در آن محقق از ارج و منزلت معنوي و مادي ازسوي جامعه بويژه مديريت نظام برخوردار باشد. نظر رئيس كميسيون پزشكي اين است كه به طور كلي تاريخچه پژوهش در كشور ما به طور اعم و تحقيقات پزشكي به طور اخص، در قرن اخير چندان درخشان نبوده است. تحقيق و نوشتن تجربيات و نتايج پژوهشها در چند قرن اخير در ايران متوقف مانده است. پژوهشهاي پزشكي در 50 سال گذشته مقطعي بوده و اگرچه محققان نام آوري در گستره علوم پزشكي درخشيده اند ولي تحقيقات پزشكي روند مشخص، پويا و مستمري نداشته است. ) 2 اعتبارات تحقيقاتي يكي از عوامل اصلي تحقيق در سطح كلان اعتبارات تحقيقاتي است و يكي از شاخص هاي عمده در ارج نهادن به پژوهش در يك كشور تخصيص اعتبارات سالانه است. مقايسه نسبت هزينه تحقيق و توسعه به توليد ناخالص ملي در مناطق مختلف جهان نشان مي دهد كه اين نسبت در كشورهاي توسعه يافته فاصله قابل توجهي با كشورهاي درحال توسعه دارد ( /2 28درصد )اين نسبت در مناطق امريكا ( /2 87درصد ) و اروپا ( /2 21 درصد ) بيشترين و در آفريقا ( /0 25 درصد ) و امريكاي لاتين (/درصد ) 0 كمترين است. نسبت مزبور در ايران ( /0 32درصد ) بوده است كه معادل نصف ميانگين كشورهاي درحال توسعه است. همچنين فاصله قابل توجهي با متوسط اين نسبت در منطقه آسيا دارد. درواقع نسبت هزينه هاي تحقيق و توسعه به توليد ناخالص ملي در ايران از كليه مناطق جهان به جز آفريقا كمتر است. ميانگين بودجه سرانه تحقيقات در كشورهاي توسعه يافته در حدود 260 تا دلار 350 است درحالي كه اين مورد در كشور ما كمتر از 5 دلار است. در يكي از مطالعه ها ثابت شده كه در ازاي هر مبلغي كه صرف پژوهش شود حداقل 5 الي 10 برابر آن درامد اضافه به جامعه برمي گردد و اين نسبت در كشورهاي درحال توسعه، هرگاه فرايند تحقيق به درستي جريان يابد، چشمگيرتر است. البته كليه شاخصهاي مالي واعتبارات تحقيقاتي طي سالهاي 721368 افزايش يافته اند /65درصد ) ) 1ولي هنوز نسبت هزينه هاي تحقيقاتي به توليد ناخالص ملي درحد مطلوبي نسبت به كشورهاي درحال توسعه نيست. درطول برنامه پنجساله دوم قرار است كه اين نسبت به دو درصد افزايش يابد كه خود نويدي براي بخش پژوهش كشور است. بالاترين افزايش در بودجه تحقيقاتي در سال 1372 به وقوع پيوسته است كه اين رقم در مورد وزارت فرهنگ و آموزش درصد 120عالي و براي وزارت درمان بهداشت و آموزش پزشكي 200 درصدنسبت به سال 71 بوده است. اين افزايش در مورد ساير وزارت خانه 120 درصد بوده است. يكي ديگر از مشكلات مالي تحقيق در كشور عدم توزيع مناسب بودجه تحقيق در بين دستگاههاي متفاوت است. دووزارتخانه اصلي كه متولي تحقيق هستند يعني وزارت فرهنگ و آموزش عالي و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي به /13 8ترتيب /7 11و درصد بوده است و /79 8مابقي درصد به ساير دستگاهها اختصاص يافته است و اين در حالي است كه بيش از 80 درصد نيروي انساني محقق در دو وزارتخانه فوق قرار دارند. وضعيت نگران كننده تر اينكه هيچگونه تناسب و تعادل منطقي در نسبت بودجه هاي تحقيقاتي دستگاهها به كل بودجه آنها وجود ندارد. براي نمونه نسبت بودجه تحقيقاتي وزارت كشاورزي به كل بودجه آن وزارتخانه /17 42حدود درصد است، اين در حالي است كه همين نسبت در مورد وزارتخانه هاي فرهنگ و آموزش عالي، بهداشت، درمان و آموزش پزشكي و وزارت امور خارجه به /1 03 /9 6ترتيب /0 24و درصد بوده است. از جمع 6732 پروژه پايان يافته بخشهاي دانشگاهي وغيردانشگاهي در شش گروه تخصصي (فني و مهندسي، علوم پايه، كشاورزي، علوم انساني، پزشكي و هنر ) در سال 1371 حدود نيمي ( پروژه ) 3314 مربوط به بخشهاي دانشگاهي است كه نشانگر توزيع نامناسب بودجه بين دستگاههاي كشوري بودجه اي است كه در سال 73 صرف طرحهاي پژوهشي در كل دانشگاه تهران شده حدود 58 ميليون تومان بوده و اين در حالي است كه دانشگاه تهران بيش از دو هزار كادر هيات علمي دارد و قطعا اين بودجه به هزينه بسيار سنگين تحقيقات در دنياي امروز كافي نخواهد بود. ) 3 امكانات و تجهيزات تحقيق هر چند كمبود امكانات و تجهيزات يكي از موانع تحقيق در كشور ماست ولي نبايد اشتباه كرد كه اين معضل در بسياري از موارد از دو مقوله ياد شده قبل يعني مشكل مديريت و اعتبارات تحقيقاتي سرچشمه مي گيرد. در كنار كمبود امكانات و تجهيزات بايد به واقعيت تلخ ديگري چشم دوخت و آن عدم بهره برداري و استفاده بهينه و شايسته از امكانات موجود است. كمبودهاي فوق بيشترين اثر خود را در كيفيت پژوهش گذاشته و درجه دوم كميت آنها را متاثر مي كند. مطالعه انجام شده بر روي پژوهشگراني كه عملكرد موسسات پژوهشي خود را پائين تر از سطح پيشرفتهاي علمي و تحقيقاتي جهان ذكر كرده اند نشانگر آن است كه بالاترين درصد آنها ( /3 06درصد ) علت پائين تر بودن فوق را نبود امكانات و تجهيزات كافي عنوان از كرده اند بين اين /12 6افراد درصد علت كمبودهاي فوق را در ضعف مديريت موسسه پژوهشي /37 5و درصد دليل عدم تخصيص مناسب منابع و امكانات را مطرح كرده اند كه علت آخر خود از ضعف نظام برنامه ريزي و مديريت كلان نظام تحقيقاتي سرچشمه مي گيرد. در بررسي علت يابي توقف طرحهاي تحقيقاتي به اثبات رسيده /40 7كه درصد آنها به علت كمبود يا فقدان تجهيزات و وسايل بوده است. كتاب، مجله و سيستمهاي اطلاع رساني يكي از بخشهاي تفكيك ناپذير و ضروري براي هر تحقيقي است. چنانچه يك كار پژوهشي با يك بررسي متون دقيق و عميق از كارهاي گذشته و در حال انجام ضرورت نپذيرد، موفقيت چنداني را نمي توان براي آن متصور بود. بررسي متون، چراغ راهنما و هدايت گر محقق در مسير راه است و بستر واقع بينانه اي در انجام عمل او فراهم مي كند. بايد دقت كنيم كه فاصله ميان كشورهاي فقير و غني بيش از آنكه نظامي و اقتصادي باشد اطلاعاتي است و كشورهاي فقير امروز به استضعاف اطلاعاتي و محروميت اطلاعاتي دچار هستند. بايد چنان فضاي اطلاعاتي در كشور فراهم كنيم كه همانند جوامع پيش رفته 20 درصد وقت هر متخصص صرف مراجعه به منابع اطلاعاتي شود. كشور ما از نظر تعداد كتاب موجود در كتابخانه ها درمقايسه با كشورهاي ديگر در حد مطلوبي قرار نداردچنانچه در بخش كتب دانشگاهي به ازاي هر جلد 15دانشجو كتاب در كتابخانه ها موجود اين است رقم در مورد كشورهاي توسعه يافته، در حال توسعه و توسعه نيافته به ترتيب 42 64 و /16 5و مي باشد. از ميان كتابهاي لاتين موجود در كشور علوم انساني بيشترين سهم ( 29 درصد ) را داراست و گروه درصد 18پزشكي را شامل مي شود همچنين در زمينه نشريات لاتين بيشترين سهم مربوط به گروه پزشكي ( درصد ) 28 است. اين آمار مربوط به سال 1371 است ولي بعد از آن به دليل سياست هاي جديد ارزي كشور و كاهش ارز اختصاصي از طرف بانك مركزي سهميه مجلات علمي پزشكي دانشگاهها 40 درصد كاهش يافته است. مشكلات اخير باعث شد كه دانشگاههاي علوم پزشكي كشور قادر نباشند مجلات سال 1993 (بجز تعداد محدودي مجله ) را دريافت كنند و مجلات سال 1994 تنها به چهار دانشگاه مادر اختصاص يافت. ) 4 كاركنان علمي و فني نيروي انساني شاغل در بخش پژوهش از مهمترين منابع يك كشور براي رشد و توسعه آن است. اين عامل از چنان اهميتي برخوردار است كه معمولا نسبت كاركنان پژوهشي به هر يك ميليون نفر جمعيت يك كشور به عنوان يك شاخص عمده در نظر گرفته مي شود و براساس آن بين وضعيت تحقيقات در كشورهاي مختلف مقايسه به عمل مي آيد. با توجه به اختلاف نظرهايي كه در تعاريف و مفاهيم مربوط به پژوهشگر وجود دارد مشكل بتوان آمار دقيق ومنطقي از وضعيت پژوهشگران ايران ارائه داد. چنانچه تمام اعضاء هيئت علمي و مدرسين دانشگاه به همراه دانشجوياني كه در حال گذراندن پايان نامه هستند به عنوان پژوهشگر تلقي كنيم نسبت پژوهشگران و كارشناسان به يك ميليون نفر جمعيت كشور نفر 388 است كه تقريبا درسطح كشورهاي آسيايي قرار دارد و از متوسط امريكاي لاتين ( نفر ) 364 كمي بيشتر است. از اين تعداد پژوهشگر درصد 90 در بخش دولتي فعاليت دارند. از پژوهشگران گروه تخصصي پزشكي درصد 99 در بخش دانشگاهي قرار دارند و تنها يك درصد خارج دانشگاه هستند و اين نشان دهنده اين است كه پزشكان غيردانشگاهي تمايلي به فعاليت پژوهش ندارند. همچنين گروه علوم پزشكي نسبت به بقيه رشته ها بيشترين كاركنان پژوهشي دانشگاهي را دارا عليرغم مي باشد رتبه اول در تعداد كاركنان پژوهشي گروه پزشكي ولي از نظر تعداد پروژه هاي پايان يافته در رديف چهارم قرار دارد. شايد اين آمار نشانگر كاهش انجام پژوهش در رشته پزشكي باشد. ) 5 عوامل فردي يكي از پايه هاي اساسي تحقيق خود محقق است. هنوز دربستر فرهنگي و علمي جامعه ما جايگاه رفيع و بلند تحقيق و محقق شناخته شده نيست. پژوهش به عنوان يك فرهنگ پويا و سازنده كه زيربناي توسعه و رشد انسان و جامعه را فراهم مي كند نه تنها در كشور بلكه در محيطهاي علمي دانشگاهي هم رسوخ نيافته است. عوامل تشويق كننده و حمايتي مادي و معنوي در برابر محقق وجود ندارد و در مقابل مشكلات مادي زندگي يكي از دل مشغوليهاي اوست و اين در حالي است كه كشور ژاپن بالاترين حقوق و دستمزد را به پژوهشگران و مدرسين خود پرداخت مي كند. اين عوامل موجب شده كه محققين در يك احساس غريب و مايوس كننده بسر برند و چنين بينديشند كه ورود به وادي تحقيق ثمري جز برخورد با درهاي بسته و موانع گسترده، اتلاف زمان و در نهايت روحي خسته به همراه ندارد. اين تفكر موجب شده كه در خيلي از موارد تحقيق ها به عنوان يك تكليف براي گذراندن پايان نامه و ارتقاء درجه تلقي شود و نتواند نقشي در توسعه كشور ايفاء كند. مروري برسرنوشت پايان نامه هاي داخل كشور مويد اين مدعاست. ازعوامل فردي كه به عنوان تحقيق مي توان نام برد فقدان آموزش و تجربه كافي در پژوهشگران و عدم شناخت متدولوژي تحقيق است. اين كمبود در سالهاي اخير با برپائي كارگاههاي روشهاي تحقيق تخفيف يافته ولي هنوز تا وضعيت ايده آل فاصله زيادي وجود دارد. از ديگر عوامل موارد ياد شده فوق نظري اجمالي و گذرا بر تنگناهاي كلان پژوهش در كشور بود و اميد و آرزوهايي كه در وجود همه ما چه در دانشگاه و يا خارج از آن موج مي زند اين است كه با عزمي راسخ و حمايتي آگاهانه و باورمند از طرف مسئولين بتوانيم بار ديگر برخي از غرور و افتخار علمي گذشته را باز يابيم.