Hamshahri corpus document

DOC ID : H-750423-1467S1

Date of Document: 1996-07-13

كاركردهاي اجتماعي دين اشاره: در اين مقاله، نخست مفهوم دين در حوزه مطالعات اجتماعي مورد توجه قرار داده شده و سپس اين نظرگاه به عنوان يكي از حوزه هاي انديشه و مطالعه در دوران جديد معرفي گرديده است. به هر حال نمي توان در جهان امروز زندگي كرد و نسبت به روشها و دانشهاي جديد بي تفاوت بود يا تظاهر به بي تفاوتي كرد! پس از بحث مفهومي، چند ديدگاه عمده و مهم در اين زمينه بازگويي شده و با توجه به آنها كاركردهاي اجتماعي دين - و نه تاثير و كاركرد قطعي دين در تك تك افراد - تحليل گرديده است. كاركردهاي اجتماعي دين در اين مقاله، چند حوزه بسيار اساسي حيات هر جامعه را در برمي گيرد كه در صورت فقدان اين عامل، به سختي جايگزيني براي آن قابل تصور خواهد بود. سرويس مقالات علي ملك پور كلاردشتي مفهوم دين در علوم اجتماعي عمدتا با در نظر داشتن مشخصه هايي همچون اعتقادبه نيروهاي ماوراءطبيعي، نمادهاي مقدس، نظامي از عبادات و مناسك ديني و رفتارهاي عبادي تعريف مي شود. اين شاخص ها فصل مشترك تقريبا تمامي تعريفهايي هستند كه از ديدگاههاي مختلف جامعه شناسي و مردم شناسي در خصوص دين ارائه شده است و اديان مختلف با توجه به جنبه هاي فوق طبقه بندي مي شوند. دين مظهر توجه انسان به موجود الهي يا نيروهاي فوق طبيعي و يا دست كم احساس ساده وابستگي بدانهاست، به منظور بازيابي تبييني از هستي خوددر اين جهان و معنايي براي دين بودنش شاخص باورهاي ماست و اشكالي كه اين اعتقادات مي يابند و همچنين شعاير و مراسمي كه در پرستش معبود به كار مي آيند در محدوده همين باورها جاي مي گيرند. در اين ميان كاركردهاي اجتماعي ( ) 1 دين مبحثي از جامعه شناسي دين است. دين به عنوان يكي از فراگيرترين نهادهاي اجتماعي ( ) 2 در تاريخ جوامع بشري، همواره كاركردهاي متنوع و موثر داشته است و بي ترديد در آينده نيز كاركردهاي خاص خود را خواهد داشت. اين قضاوت كلي مورد توافق انديشمندان علوم اجتماعي است. منظور ما از كاركردهاي اجتماعي دين، تاثير تفكر و اعتقادات و ارزشهاي ديني است كه در قالب رفتار ديني ( ) 3 به عنوان بخشي از رفتارهاي اجتماعي تبلور مي يابد. بنابراين در بحث از دين از ديدگاه جامعه شناسي به هيچ وجه نبايد به كم و كيف جوهر پديده ديني پرداخت و يا از ارزش مربوط به اصول خداشناسي، فلسفه هاي ديني و يا مشروعيت انواع عقايد سخن گفت، بلكه اين رفتار ديني و جلوه هاي اجتماعي آن است كه با تكيه بر پاره اي تجربيات خاص، تصورات و هدفهاي معين صورت مي گيرند. در برابر كاركردهاي اجتماعي دين كه تبلور و نمودي كاملا اجتماعي، همچون ساير پديده هاي اجتماعي دارد، كاركردهاي فردي و روانشناختي دين نيز مطرح مي باشند كه عمدتا در حوزه اخلاق و نقش ايمان ديني قابل تحليل است. ولي در عين حال به لحاظ نمودهاي اجتماعي برخي كاركردهاي روانشناختي، نبايد يكسره آنها را از كاركردهاي اجتماعي دين متمايز كرد. مطالعات جامعه شناختي دين اصولا از سه مشرب اصلي سرچشمه مي گيرد كه عبارتند از ديدگاههاي اثبات گرايي ( ) 4 تكامل گرايي ( ) 5 نظريات مبتني بر روانشناسي ( ) 6 اين ديدگاهها به طور جداگانه در آراء و آثار آگوست كنت، تيلور، اسپنسر، دوركيم، مارسل موس، اشميت و ديگران قابل جست جو است. دوركيم و مارسل موس درخصوص كاركردهاي اجتماعي دين نظريه هاي مهمي ارائه نموده اند و يكي از مهم ترين كتابهاي دوركيم باعنوان اشكال بنيادي حيات ديني حاصل مطالعات وي در زمينه دين و نقشهاي اجتماعي آنست. استدلالي كه دوركيم در زمينه دين توجيه دارد، فونكسيوني دين است كه با روش فونكسيوناليسم انطباق دارد. دوركيم معتقد است نقش دين و كاركردآن نه تنها در همبستگي اجتماعي ( ) 7 و روابط اجتماعي غيرقابل انكار بلكه است، در حل و فصل مشكلات اجتماعي، در ايجاد يگانگي و معنويتي كه درجامعه به وجود مي آيد، سخت اهميت دارد به علاوه از ديدگاه وي دين موجب ثبات استمرار و پايداري جامعه مي شود. مطابق تعريفي كه دوركيم از امر اجتماعي ارائه مي كند، دين بيشتراز همه نهادهاي اجتماعي واجد خصوصيات امر اجتماعي است. يعني قبل از افراد و بعداز افراد وجود دين - به عنوان يك امر اجتماعي مهم - در جوامع محرز است. با اين توصيف دين درواقع نوعي نقش پيوند و استمرار را در جوامع بشري از گذشته به آينده ايفا مي كند. ماكس وبر نيز از جمله كساني است كه بيشترين مطالعات را در حوزه جامعه شناسي دين داشته وبر است به ويژه در صدد شناخت آثار و پيامدهايي بود كه رفتار ديني بررفتارهاي اخلاقي، اقتصادي، سياسي، هنري و غيره از دارد ديدگاه او تحقيقات جامعه شناسي در زمينه كاركردهاي اجتماعي دين در عين حال تحقيقات جامعه شناسي اقتصادي و سياسي و مخصوصا جامعه شناسي اخلاقي نيز هست. در مورد آراء ماركس در خصوص كاركردهاي اجتماعي دين بايد گفت كه او بيش از همه در مخالفت با دين شهرت يافته است حال آنكه وي در مورد دين كمتر به اظهار نظر پرداخته است و تنها چند جمله اي از او در اين زمينه مكررا نقل مي شود. از جمله آنكه ماركس در مقدمه انتقاد بر فلسفه حقوق هگل مي نويسد دين ناله هاي خلقهاي رنجبر، قلب بي قلبها و احساس بي احساسي است. دين افيون مردم است. اما عليرغم اين قضاوت خاص، خود ماركس در موارد ديگر به نقش دين در انقلابها و تحولات اجتماعي اذعان كرده است. ( ) 8 علاوه بر ماركس - و بيشتر از او -انگلس به مطالعه در نقش و كاركرد دين در جامعه و تاريخ پرداخته است و از جمله يكي از مطالعات انگلس جنگ روستائيان آلمان در قرن شانزدهم در مقابل فئودالهاست نقشي كه مذهب در اين انقلابها داشته و ارتباط روستائيان با خصوصيات ديني در اين تحقيق به روشني ملاحظه مي شود. به بيان ديگر، شكل اعتراض ديني روستائيان آلمان در قرن شانزدهم موجب شورش عليه فئودالها مي شود. ( ) 9 فرايزر نيز از ديدگاهي تكامل گرا و اثباتي به تحليل دين مي پردازدو معتقداست كه دين يعني اعتقاد به قدرت يا قدرتهاي مافوق انسان و كوشش براي تسكين خشم و يا تامين رضاي آنها، وي وجود و كاركرد دين را در همه جامعه هاي بشري قديم و جديد و ابتدايي و متمدن تائيد مي كند، ولي در عين حال از آميختگي دين و جادو در برخي جوامع - و حتي در جوامع متمدن - سخن مي گويد و بر اين باور است كه لايه اي از اعتقادات جادويي هنوز در جامعه هاي متمدن باقي است. بنابرآنچه گفته شد و با توجه به اهميت كاركردهاي اجتماعي دين و عليرغم تفاوتهايي كه در ديدگاهها و مكاتب مختلف وجود دارد، برخي از كاركردهاي مشترك اديان را مي توان طبقه بندي و تجزيه و تحليل كرد; از جمله كاركردهايي كه اديان در فرايند اجتماعي شدن، تغييرات اجتماعي، همبستگي، هويت جمعي، نظم اجتماعي و.. دارند. اما فصل مشترك تعاريف و تعابير گوناگوني كه يادآوري شد، قبول و تاكيد بر دين و كاركردهاي اجتماعي آن به عنوان يك نهاد پايدار و جهاني است. اهميت بررسي و مطالعه كاركردهاي اجتماعي دين نيز از آنجا ناشي مي شود كه دين به عنوان پديده فراگير و پايدار عموما زيربناي اخلاقي و ارزشي رفتارهاي اجتماعي است و صرف نظر از كيفيت اعتقاد شخصي افراد، هيچكس نمي تواند اين پديده جهان شمول را ناديده انگارد و به تحقيق و تحليل نمودهاي اجتماعي، بدون ارجاع آنها به باورهاي ديني و ارزشي جامعه مورد مطالعه بپردازد. جامعه شناسي ديني بايد محور مطالعات اجتماعي باشد، زيرا نمي توان تصور كرد كه پژوهش در اموري همچون فرهنگ و ارزشها، اقتصاد و رفتارهاي اقتصادي، جمعيت، برنامه ريزي، آسيبشناسي اجتماعي، خانواده، ارتباطات و... بدون دخالت دادن باورهاي ديني و الگوهاي ارزشي جامعه راهگشا باشد و اين مسئله در مطالعات علوم رفتاري بسيار مهم است. جنبه اي ديگر كه از آراء و نظريات عالمان علوم اجتماعي استنباط مي شود تاكيد برقابليت مطالعه علمي دين است. زيرا الزامات و رفتارهاي ديني خارج ازوجود اشخاص و در قلمرو كنش هاي فردي و گروهي به گونه اي عيني قابل مشاهده و تحليل است و باورهاو الزامات ديني بر افرا د جامعه تاثير مشهود و ملموس دارد. دين مي تواند كنش هاي اجتماعي خاصي را موجب گردد و يا مانع بروز برخي رفتارهاي مغاير آموزه هاي مذهبي گردد. آنچه را در اين نوشتار مد نظر داريم، ارائه تحليل كاركردي از دين است. دراين راستا براي دين برخي كاركردهاي اجتماعي را برشمرديم و به اختصارحوزه ها و قلمرو تاثيرگذاري دين را بررفتارهاي اجتماعي مورد بحث و بررسي قرار داديم. پي نوشتها و منابع Functions Social - Institutions Social - behavior Relagious - Positivism - Evolutionism - Approaches Psychological - Solidarity Social - - 8 توسلي. غلام عباس ده مقاله درباره جامعه شناسي ديني و فلسفه تاريخ. قلم 226 690 ص - 9 همان صص 229228 ادامه دارد